Er i mi ymgyfranogi gyda bechgyn dyeithr i weithio, etto yr oeddwn yn byw gyda Jack, a chenyf babell fawr fy hun, wrth ochr ei un ef, yn llawer mwy hefyd na’r un y cyfanneddai ef a’i wraig ynddi. Parhaodd y gwr a addawodd ddyfod a’m harian, i oedi ei amser yn Geelong hyd yn hyn; a chan y teimlwn un noswaith yn hynod o gwla, tybiais y buaswn yn marw cyn pen ychydig oriau; o ganlyniad, dywedais wrth Jack am iddo geisio fy arian pan y deuont, ac anfon ugain punt i’m cartref, gan gadw yr ugain arall iddo ei hun am ei drafferth; a rhoddais iddo’r cyfarwyddyd i anfon i’m cartref. “Hugh,” ebe Jack, “ni thal hyny ddim heb fod genyf bapyr o dan dy law, i ddangos dy fod yn fy anrhegu gyda haner yr arian; ac os byddi gystal ag ymdrechu ysgrifenu ychydig, a dodi dy enw tano, bydd pob peth yn dda, a byddaf yn ddiolchgar iawn i ti.” Gwnaethym ei gais rhwng deuddeg ac un o’r gloch y boreu; ac wedi i ni fel yna drefnu yr ewyllys, aeth Jack a minnau i’n gwahanol orweddleoedd.

Rhwng saith ac wyth o’r gloch boreu dranoeth, daeth Jack i’m pabell i edrych a’i byw a’i marw oeddwn; a phan welodd mai byw, dywedodd, “Hugh, a wyt ti ychydig yn well erbyn hyn?” “O, gwell o lawer,” meddwn innau. “Myfi a wyddwn o’r goreu na threnget ti ddim,” ebe Jack drachefn. Yr oedd fy mod heb farw yn golled i Jack.

Nis gallwn ddirnad diben y dyn yn fy ngwenwyno: ai dïal am nad aethym i yfed i’w ystor ef, y dyddiau blaenorol? a ddeuai i’m meddwl weithiau; ond ar brydiau, tybiwn iddo fwriadu fy rhoddi i gysgu, fel y gallasai fy chwilio, a chymmeryd, os y cawsai, arian yn fy nghadwraeth. Ni ddaeth i fy meddwl un dychymmyg arall am ei ddiben. Dywedai’r dynion a’i hadwaenant, mai eithaf lleidr oedd ef; iddo gael ei ddal, gerfydd ei goes bren, yn tori i mewn i ystor arall ryw noswaith, ond iddo dderbyn maddeuant; ac hefyd, mai ei alltudio a gawsai o Loegr er ys llawer o flynyddoedd i Van Diemen’s Land fel y dylaswn ddyweyd yn y tudalenau blaenorol, ac nid i New Zealand.

Lleihaodd y boen o’m pen a’m hystlys i raddau, ac aethym i gynnyg gweithio ychydig at y bechgyn ieuaingc; a chan nad eisiau arnynt fyned i lawr y rhy gyflym gyda’r twll y soniais am dano, cyn dechreu ar hanes fy yfed a’m hyspeilio, hyd nes cael sicrwydd ei fod ar y llinell euraidd, dewisasant i mi wylio twll arall iddynt ar y Canadian Gully; ac yr oedd hyny yn dygymmod a mi yn well na’r gwaith arall, gan fy mod mor wachul.

Byddai arnaf gymmaint ofn uffern, nes y dychrynwn weithiau lawer gwaith y dydd; gan deimlo gwallt fy mhen fel yn ehedeg ymaith. Gweddiwn yn ddrylliog weithiau am gael fy arbed, gan addaw, ond i’r Hollalluog wneyd hyny, y bywiwn yn well rhagllaw. Brydiau eraill, efallai ychydig fynydau ar ol y teimladau drylliog, y byddai fy nghalon yn galed fel carreg; ac anghrediniaeth yn fy maeddu, gan geisio fy mherswadio, nad oedd na nefoedd nag uffern, na chwaith ddiafol, ïe, ac nad oedd Duw’n bod. Cynghorai ambell hên gloddiwr i mi godi fy yspryd, peidio a meddwl am farw, ac yfed ychydig frandi, neu wlybyroedd eraill i’m lloni: ac ar ryw nos Sadwrn ufuddheis i’r cynghor, meddwais yn anghyffredin, cysgais a’m traed yn uwch na’m pen, a phan ddeffroais foreu Sul, teimlais delpyn yn fy ngwddf, ac aethym allan i gerdded ychydig. Pan yn dechreu ymysgwyd, wrth gerdded, ymdorodd gwaed allan trwy fy ngenau a’m ffroenau. Newidiais fy meddyg, ac aethym at un o’r enw Kemp, yr hwn a ystyrid, y pryd hwnw, yn brif feddyg Ballarat. Punt oedd ei bris bob tro yr awn ato. Ymwelais ag ef un boreu, gyda chostrel i gael phisygwriaeth, a thelais bunt am dano. Dywedodd os teimlwn boen yn fy mynwes, y byddai raid i mi ei gael i’m gweled drachefn yr un diwrnod. Yn y prydnhawn, teimlais boen, ac aethym atto. Perodd i mi dynu fy nillad uchaf, curodd ar fy mynwes, a daliai gorn bychan, a’i naill ben ar fy mynwes, a’r llall wrth ei glust. Wedi darfod hyny, rhoddodd i mi ychydig o beth tebyg i felyn-galch i’w rhwbio, gan fy rhybuddio i beidio ei golli, am ei fod yn beth drud, a chododd bunt am hyny.

Wedi i mi golli fy iechyd, yn y modd yna, aethym gydag un o’m cydgyfranogwyr i chwilio am wydriaid o frandi bob un. Aeth ef, druan, i ddiotta ar hyd y dydd canlynol; ac wedi iddo sobri, daeth a gofynodd pa fodd y teimlais pan y’m gwenwynwyd. Dywedais wrtho; a mynegodd yntau fod genyf gyfansoddiad llawer cryfach na’r eiddo ef, gan ychwanegu, “Yr wyf yn teimlo yn hollol yr un fath ag y teimlasoch chwithau, ond y mae bron wedi dirwyn i’r pen gyda mi.” Parhaodd i glafychu am ddeuddydd neu dri, ac anfonodd am y meddyg, yr hwn a ddaeth i ymweled ag ef unwaith, gan roddi iddo gostrelaid neu ddwy o gyffyriau, a chodi pum’ punt am hyny, a’r claf a dalodd yn ddirwgnach.

Un boreu, rhwng un a dau o’r gloch, teimlai’r claf ei hun yn gwaethygu, ac archodd am i’r cymdeithion fyned i alw y meddyg atto ef; a hwy a aethant yn uniongyrchol. Wedi cyrhaedd annedd y meddyg, deisyfasant arno ddyfod o’i wely i ymweled a’n cydymaith, gan hysbysu iddo ei fod yn dra chlaf, ac yn dymuno ei weled. Yntau a omeddodd, heb ond peri iddynt roddi i’r claf ddau lonaid llwy fwrdd o frandi, ac y deuai’n well yn y man. Pan wedi dychwelyd, gwnaethant fel eu gorchymynwyd, a gofynasant i’r claf, a ddymunai ef ddywedyd unrhyw beth na hoffai ef farw cyn ei ddywedyd: dywedodd yntau newydd cwbl ddyeithr; sef, iddo briodi yn Llynlleifiad bum’ wythnos cyn ei ymadawiad; a rhoddodd gyfarwyddyd i anfon llythyr at ei briod, yn nghyd â modrwy aur, a’r ychydig arian a fyddai yn weddil ar ol talu am ei arch; ac yna trengodd yn fuan.

Rhwng chwech a saith o’r gloch yn y boreu, aeth fy nghymdeithion i chwilio am saer i wneyd arch i’r cyfaill ymadawedig, yr hwn a gafwyd gerllaw, a’r hwn hefyd a addawodd fyned at y gwaith yn ddioed. Aeth y cymdeithion, gyda’r nos, drachefn, i gyrchu’r arch at ddodi’r marw ynddo; ond pan ofynwyd am dano, attebodd y saer na allodd gael amser, ac nad oedd yr arch wedi ei ddechreu, gan chwerthin fel pe ond bwystfil wedi marw.

Chwiliasom am saer arall i wneuthur arch, a chawsom un oddeutu milltir oddiwrth y lle hwnw, yr hwn a omeddai am beth amser, gan ddywedyd y bod ganddo ormod o waith ar ei law. Wedi i ni fynegi iddo y siomedigaeth a gawsom gan y saer chwerthinllyd, efe a dosturiodd, gweithiodd y nos, a chawsom yr arch yn y boreu, wedi ei wneyd o ffawydd, a’i bris yn ddeg punt.

Neillduodd y llywodraeth ychydig dir claddu, nid nepell oddiwrth gloddfeydd Ballarat, lle y gorphwys lliaws o gyrph pobl a aethant i’r wlad ar feddwl cael golud i fyw; ac i’r gladdfa honno yr hebryngasom gorph ein cyfaill mewn trol.

Ar ol claddu o honom un o’n cydgyfranogwyr am y mwndwll, yr oedd pedwar o honom yn aros. Oddeutu’r Nadolig, cymhellwyd i ni adael y twll newydd, yr hwn a wyliwn ni, a myned i lawr gyflymaf a allem gyda’r un o dri y soniais am dano, am ein bod braidd yn sicr yn ein meddyliau y llechai’r wythïen aur ar ein terfynau; o ganlyniad, yr oeddem yn fyr o ddau ddyn at allu gweithio’r twll yn hwylus, ac ar yr un pryd yn anewyllysgar i gymmeryd ond rhai a dalent ugeiniau o bunnoedd am eu cyfran o’r gwaith; ac, yn wir, un o’n prif amcanion, pan yn cynllunio dal ar ein llaw gynnifer o dyllau ar unwaith, gyda gan lleied nifer o weithwyr, oedd cael arian am ran yn yr un neu y rhai lle tröai allan arwyddion llwyddiant.

Felly gweithiem ein goreu, a’r olwg yn ddymunol i’r anturwyr a arferent brynu rhanau yn y cloddfeydd, daeth attom fachgen ieuangc i erfyn cael ymuno a ni am hanner cant o bunnau. Cydsyniasom, talodd yr arian, a rhanasom hyny rhyngom ein pedwar. Gan nad oedd Jack yn ennill un swllt gyda Old Ned, a’r lleill o’n hen gyd-forwyr, a minnau wedi cytuno i roddi iddo ran o’m ffawd, ar yr ammod iddo yntau wneyd yr un modd â mi, aethym a chwe’ phunt a phum’ swllt iddo ef, allan o’m deuddeg punt a deg swllt: dywedodd Jack y pryd hyny, a gwên ar ei enau, wrth dderbyn yr arian o’m llaw, “Hugh, os teimli dy hun yn rhy wachul i ddal at weithio, dyro’r goreu iddi yn ddioed; gweithiaf finnau yn dy le, a gwnaf bob cyfiawnder a thi; canys yr wyt wedi bod yn dda iawn wrthyf, drwy roddi yn fenthyg i mi bum’ punt a deugain o’r blaen, yr hyn a fu yn foddion i’m cadw i a’m gwraig uwchlaw angenoctyd.” Gan i mi glywed Jack yn parhau i siarad mor deg, canmolais ef wrth fy nghymdeithion, a dywedais ei fod yn un o’r dynion caredigaf y dymunid ymdrafodi ag ef: ac er na hoffai fy nghydweithwyr Jack, ac y barnent yn gul am dano, eto llwyddais, trwy ei ganmol, i’w gael i weithio gyda ni, ac felly i gael cydgyfran yn yr un mwndwll. Tra y gweithiem ein goreu gyda’n gilydd, daeth brawd gwraig Jack i Ballarat, gan ddwyn ei briod gydag ef, yr hwn na fu cyn hyny mewn unrhyw gloddfa, nag erioed yn cynnyg tyllu i chwilio am aur; a llawen iawn oedd Jack o weled y ddau, fel na wyddai pa fodd i wneuthur digon o groesawiad iddynt.

Pan oedd y twll yn gant ac wyth troedfedd ei ddyfnder, a minnau yn hynod o wachul, yn methu a bwyta braidd, a’m gwaed yn parhau i ddyfod i fyny, gorchfygwyd fy nerth gan wendid, fel nas gallwn weithio, ac aethym i’m pabell i orwedd, hyd nes y gwellhawn ychydig. Dewedais wrth frawd yng nghyfraith Jack, enw yr hwn oedd Charles Macgregor, y talem iddo ddeg swllt ar hugain y dydd am weithio yn fy lle; a boddlonodd yntau, trwy nad oedd ganddo ddim arall i’w wneuthur ar y pryd. Yn mhen diwrnod neu ddau, wedi dechreu o Charles weithio, daeth Jack at erchwyn fy ngwely, i ofyn a fyddwn foddlon i frawd ei wraig fod yn gydgyfranogwr a ni ein dau, a rhanu dwy ran yn dair o’r aur a allem ei gael o’r twll: dywedais y caniatawn hyny er ei fwyn ef, ac felly cytunasom.