Ond rhyw foreu, pan yn dynesu at fy nhwll, pa beth a welwn, ond dau o ddynion nerthol ac esgyrnog, y naill yn ceibio a llenwi’r celwrn, a’r llall wrth y ddirwynlath, yn codi’r baw i fyny yn brysur. Gofynais, “Pa beth yw eich meddwl wrth fod yn gweithio ar fy nhwll i?” Attebasant, “Yr ydym ni yn penderfynu gorphen ei weithio hefyd!” Ni ymdroais i siarad a hwynt ar y pwnc, ond aethym yn ddiaros i chwilio am un o ddirprwywyr y llywodraeth, y rhai oeddynt i wneyd cyfiawnder a phob dyn ar y cloddfeydd, mewn achosion o’r fath, hyd eithaf eu gallu. Pan ddywedais wrth y gwyr hyny fy ngwyn, hwy a’m credasant, a deuodd un o honynt gyda mi at fy nhwll i’m hamddiffyn. Yr oedd gan y gwr hwn rwymyn melyn euraidd mawr o gylch ei gap, a march gwych dano; wedi ei ddisgyn, safodd uwch ben y twll yn farnydd, ac ymgasglodd torf o bobl o’n hamgylch i wrando’r prawf-holiad. Gofynodd y dirprwywr i’r ddau ddyn a gymmerasant y twll oddiarnaf eu rheswm dros eu hymddygiad; ac attebasant, “O, syr, y mae ganddo ef lawer mwy nag un twll yn y llecyn hwn.” Troes y dirprwywr ataf, a gofynodd, “A ydyw hyny wirionedd?” “Nag ydyw, syr,” meddwn innau yn ëofn. “Pa sut yr ydych yn gallu dywedyd y fath beth am y gwr ieuangc hwn.” gofynai’r dirprwywr. “Clywed eraill yn mynegi hyny a wnaethom, syr,” attebai’r dynion. Dywedodd yntau, “Y mae yn rhaid i chwi brofi, mewn modd goleu, fod gan y gwr ieuangc hwn ryw beth i’w wneuthur, yn gyfranogol o dwll arall, cyn y galloch feddiannu y twll yma oddiarno.” Dywedasant hwythau nas gallent brofi pwy oedd fy nghydgyfranogwyr, eithr mai diammheuol ganddynt fod genyf rai yno, gydag ychwaneg o dyllau, gan ychwanegu,—“Dyma beth arall, syr, sy genym yn ei erbyn, sef, nad yw ef yn gweithio braidd ddim yn y twll, er ys llawer o wythnosau, heblaw ei wylio, tra mae eraill o’i amgylch yn tyllu, ac yng ngafael a llawer o ddwfr.” Gofynodd y dirprwywr i mi, “Pa beth yw yr achos na buasai y twll yma yn ddyfnach i lawr na hyn?” Ac attebais, “Ceisio coed yn barod y mae fy nghymdeithion, syr, ac wedi i ni gael digon o goed, nyni a’i tyllwn i lawr yn fuan.” Gofynodd drachefn, “Yn mha le y maent hwy heddyw?” I’r hyn yr attebais drachefn, “Y maent hwy, syr, wedi myned er y boreu, gyda darn “Dampar,” ac ychydig dê a sugyr, i ganol y goedwig, i chwilio am goed at y twll;” pan, mewn gwirionedd, yr oeddynt yn eithaf agos ataf ar yr adeg. Yna, perodd y dirprwywr i’r ddau fyned ymaith, am nad oedd ganddynt, gan belled ag y gallai ef weled, un hawl i gymmeryd fy nhwll oddiarnaf: a chyda therfyn y farn, dyna Hwre fawr gan y dorf pobl, oherwydd i mi gael y fuddugoliaeth ar fy ngwrthwynebwyr. O ganlyniad, cymmerais feddiant yn fy mwndwll drachefn.

Tebyg yw cloddio am aur i chwareu damwain; ac os dygwydd fod gan un dwll, yn agos i’r aur linell, perygl o bwys yw ei roddi i fyny, cyn cael sicrwydd o hynny; canys darfu i ugeiniau, trwy wneyd felly, roddi, nid yn unig eu llafur yn ofer, ond eu gwaddol hefyd i eraill a ddaethant i orphen gweithio’r tyllau ar eu hol. Modd bynag, barnasom ni fod y llinell yn myned yn nes i’r tyllau eraill na’r un a weithiwn fy hun; a rhoddais ef i fyny mewn canlyniad, i’r neb a’i mynai pan ddewisont, a daliasom afael mewn dau o’r tri. Yn mhen ychydig rhoddasom un arall i fyny, a glynasom wrth ond un, sef yr agosaf at yr un y dadleuwyd o’i herwydd. Felly, ar ol twyllo y rhai a haerent fod genyf gyfran o dyllau eraill, aethom at ein gilydd i’r un twll hwnw, heb ofni erbyn hyn i neb allu ei gymmeryd oddi arnom; ond dychwelaf at yr hanes hyn eto, ar ol myned am ychydig amser at bethau eraill.

Gan nad oeddwn wedi gweled un Cymro a adwaenwn, er pan yn Ballarat, teimlais awydd myned i ymweled a rhai; a chefais wybod gan Gymro dyeithr i mi, y bod llawer o’r man a enwai, yn aros mewn lle a elwir Ffos y Morwyr, Sailor’s Gully. Sul oedd y dydd i’m hysbyswyd am y Cymry, ac aethym i’r lle a nodwyd yn ddi-ymdroi, at gael ychydig newyddion ganddynt. Wedi cyrhaedd drws un o’u pebyll gwelwn ei bod yn llawn o Gymry llawen a siriol; galwasant arnaf i mewn, ac aethym, gan ddechreu cydganu a chydlawenhau. Nid hir y buom yn eu plith cyn clywed fod cyfaill anwyl i mi wedi boddi yn y wlad bellenig hono; ac effeithiodd y newydd galarus yn ddwys arnaf ar yr adeg. Ar ol treulio un ran o’r Sul fel yna, yn y babell hono, ymwelais yn yr hwyr a phabell hen gyfaill, ychydig ffordd oddiyno, yr hwn a arferai werthu gwlybyroedd i feddwi dynion. Dechreuai rhai alw am y gwlybyroedd hyny, gan gynnyg i minnau gael yfed. Dymunais fy esgusodi am y tro, oblegid na theimlwn yn iach. Pan glybu’r cyfeillion hyny fy esgus, estynasant ataf haner peint o’r porter, gan fy nghymhell i’w yfed, a sicrhau y gwnai i mi lawer o les. Felly, trwy eu caredigrwydd a’u taerineb, yn amcanu fy lleshau, cymerais ac yfais yr haner peint; ond wedi cael y cyntaf i mewn i’m corph, gyrwyd amryw haner peintiau o’r un defnydd i mewn ar ei ol.

Boreu dranoeth, ymfudodd llawer o’r cyfeillion y buom gyda hwy, a’r cyfaill a gadwai’r dafarn yr un modd, i fy ymyl, i’r Gravel Pitch. Yr oeddwn innau erbyn hyn wedi myned trwy’r arian a ennillais yn y cloddfeydd, sef, 55½ o wnsiau aur, oddieithr deugain punt a ddodais mewn ariandy yn Geelong. Gan fod arnaf eisiau arian, anfonais y papyr i’w codi gyda pherchenog y stor, yr hwn oedd yn myned ar ei negeseuon i dref Geelong. Gan i mi anfon i’r dref am arian gyda hwnw, buom gyda’r hen gyfeillion ddeuddydd neu dri, yn yfed a meddwi, ac yn cael fy nghoelio am y gwlybyroedd, hyd oni ddychwelai’r gwr a’m harian. Addawais rhyw gyfran o honynt hefyd i un o’m cyfeillion pan eu cawn i’m gafael; a thrwy ein bod ni yn ngafael meddwdod, y cyfaill hwn, gan lawenhau, a wnaeth y peth yn dra hysbys, trwy ddywedyd na byddai ef yn ol o ddigon i yfed pan y deuai arian Hugh o’r dref, fel na allaswn, yn fy myw, roddi taw ar ei glebar. Yn y dyddiau gwylltion hyny, daeth dau ddyn ataf, a fi yn feddw; gwisgai un fel gwr boneddig, gyda gwychder, a chadwen aur fawr ar draws ei fynwes, a’r llall mewn gwisg morwr, gyda chrys coch, a chap brethyn; tarawodd yr un a dillad gwychion ei law yn fy llogell gyda deheurwydd cyflym, ac a’i troes y tu chwithig allan ar ysmiciad. Nid oedd genyf arian, ond yn unig rhyw gŵd bychan ac ynddo ddau arwyddnod am ddeg punt, y rhai oedd i mi eu hanfon yn fisol, y naill ar ol y llall, i’r man lle’r oeddwn yn anfon yr arian. Cefais dri o honynt yn yr ariandy ar y cyntaf, eithr anfonais un o honynt fis yn flaenorol. Glynodd y cŵd a’r arwyddnodau hyny yn ngwaelod fy llogell, a phe cawsai y ddeuddyn hwynt, ni buasent o un gwasanaeth iddynt. Modd bynag, tarewais fy llaw ar fy llogell, pan welais ymgais y dyn, a dywedais eu bod wedi ymgynnyg ar y gwaith o’m hyspeilio; “celwydd,” ebe yr un fel morwr, a tharawodd fy ngwefus fel yr aeth blaen un o’m danedd i mewn. Diwrnod arall, oddeutu yr un amser, a chyfagos i’r un lle, ond ein bod yn sobr erbyn hyn, yr oedd y cyfaill, yr addewais arian iddo, a minnau, gyda’n gilydd, a galwyd arnom i mewn i ystor i geisio haner peint o’r porter; yr oedd fy nghyfaill yn adnabyddus a gwr yr ystor honno, er ys amryw fisoedd, ond nid oeddwn i yn ei adwaen er ys mwy na deuddydd neu dri. Ni chadwai, yn esgus gwerthu, namyn ychydig hynod o ddillad, a chan mwyaf o honynt i’w gweled yn ei ddrws, at i’r heddgeidwaid feddwl, wrth fyned heibio, mai gwerthu dillad yr oedd ef. Pe gofynai un iddo bris rhai o’r dillad, dodai yntau ddigon o hwnw, rhag i neb eu prynu, gan mor ddrud oeddent, canys ar werthu gwlybyroedd meddwol yn gelgar y bywiai ef yn benaf. Wedi ein myned i mewn, cafodd fy nghyfaill haner peint o’r porter yn ddioed; ac ar ol iddo ef ei yfed, llanwyd yr un llestr i minnau, a chyn ei roddi yn fy llaw, troes o’r neilldu, a dododd beth gwyn ynddo. Gan ei fod yn Gymro, o’r un wlad a minnau, ac wedi ein gwahodd i gael haner peint ganddo, teimlais yn ddiolchgar ei fod yn dodi peth ynddo i’w wneuthur yn well ei flâs; eithr ni ofynais enw’r peth gwyn a welais ganddo, yr oeddwn yn ymddyddan a’m cyfaill ag un arall ar y pryd, yr hwn un arall a ddododd ceidwad yr ystôr i’n galw i mewn. Pan oeddwn yn yfed y porter, yr oedd y gwr yn ei brysur droi gyda llwy de, a ninnau ein dau wedi hyny a aethom allan, ac at ein gwaith. Cyn hir ar ol ein myned, teimlais fy hun yn gwaelu o salwch na chefeis ei debyg erioed o’r blaen; gadewais fy ngwaith, aethym tua’m pabell, a daeth un o’m cydgyfranogwyr i’m hanfon. Yr oedd genyf wrth fyned lif draws ar fy nghefn, ar ol bod yn chwilio am goed at y twll, ac yr oedd genyf i fyned heibio i’r babell lle’r yfais yr haner peint a’r peth gwyn, wrth droi at fy nhrigfan; fel y cyrchwn yn mlaen heibio drws yr ystordy, daeth yr un gwahoddwr ar redeg i’r drws, gan chwerthin, a chrefai genyf fyned i mewn eilwaith; ond gan y teimlwn fy hun yn gwaelu fwy fwy, gommeddais. Tra’n cerdded ychydig yn mhellach na’r ystor, trosglwyddais y llif draws i’m cydymaith, gan ei hysbysu fy mod yn wael hynod, a theimlais fy nhafod yn cael ei dynu i’m gwddf, ac fel pe cwlwm yn cael ei ddodi arno. Meddyliais y pryd hwnw, am y waith gyntaf erioed, fy mod yn disgyn i drueni tragywyddol, a’m calon yn neidio ynwyf yn ddychrynllyd. Newidiodd fy ngwedd, fy meddyliau a’m cyffroasant, a’m cluniau a grynasant, ac a gurasant eu gilydd, yn gyffelyb i fel y mynegir am Belsassar. Niweidiwyd y gyfundrefn ewynawl, fel y teimlwn bob lle megys yn siglo tan fy nhraed, a’r dydd y cymmerodd hyny le oedd oddeutu’r pymthegfed o fis Tachwedd, un mil wyth gant a thair-ar-ddeg-a-deugain. Dygodd fy nghydymaith fi at y meddyg heb golli nemawr amser, at wybod pa beth i’w wneuthur i mi. Wedi i’r meddyg ofyn, ac i ninnau hysbysu’r modd y teimlais wrth fyned yn glaf, gofynodd a fu i mi yfed haner peint o borter; gofynodd drachefn a wyddwn yn mha le, ac attebais y gwyddwn. “Wel,” ebe’r meddyg, “y maent wedi rhoddi i chwi wenwyn ynddo; ac y mae wedi gweithio i’ch gwaed, onide rhoddaswn i chwi foddion i’w daflu i fyny. Deuwch yma’r boreu, a rhoddaf i chwi beth i’ch gweithio.” Yr oedd y dydd yn hwyrhau y pryd hyny, a thrwy ymdrech mawr, aethym at y meddyg yn y boreu, dan deimlo, bob tro y tynnwn fy anadl ataf, fel pe rhywbeth yn gafael yn ymyl fy nghalon, hyd nad oeddwn yn gorfod neidio braidd oddiar y llawr. Ar ol i mi gyrhaedd atto, rhoddodd i mi ddau ddogn o ryw ddarpariaeth, gan erchi i mi gymmeryd un yn ddiatreg, ac oni byddai i un effeithio erbyn amser pennodol, i mi gymmeryd y llall hefyd. Oddeutu wyth o’r gloch y boreu y cymmerais y dogn cyntaf, a chan na effeithiodd, cymmerais y llall yn gynnar ar ei ol, gan ddysgwyl hyd yr hwyr iddynt effeithio arnaf; eithr rhwymid fi mor ofnadwy gan y gwenwyn fel y bu’n rhaid i mi fyned at y meddyg drachefn i geisio ychwaneg o gyffyriau.

Dywedais wrth y meddyg os gallai ef sicrhau i mi gael fy ngwenwno, y rhoddwn y dyn mewn dalfa yn ddiattreg; a’i atteb oedd, “Af ar fy llw, os bydd raid, y bu i chwi gael y driniaeth honno; ond ar yr un pryd, ni chynghorwn i chwi gymmeryd y dyn i fyny i’w gospi, oblegid yr wyf yn dysgwyl y gwellhewch i allu dilyn eich galwedigaeth cyn hir; ni wyddoch chwi pwy, na pha faint o ladron, a ddichon fod mewn cyngrair gyda’r dyn yna; ac os gwnewch unrhyw ddïal arno, ac aros o honoch drachefn yn Ballarat, yr wyf yn credu na byddai eich bywyd yn ddiogel.” Felly gadael i’r tro fyned heibio a wnaethym, gan gymmeryd cynghor y meddyg. Ciliodd fy nghwsg, gan ofn marwolaeth, a chollais fy archwaeth at ymborth, fel na allwn gymmeryd braidd ddim heblaw yfed ychydig ddwfr oddiar gig; fy niffyg anadl oedd fawr, ac yn parhau er pan ddychrynais y waith gyntaf; a gweithiai effaith yr hen oerfel ynwyf gyda grym adnewyddol, yn beswch blin, ac yn boeri dibaid; a byddwn yn gwlychu fy ngwely’r nos gyda chwys oer fel yr iâ.