Tra yn ymddyddan â’r bugail, safem ar ben croesffyrdd, y ffordd a gerddasom yn arwain at gloddfa aur Ballarat, a’r llall at y tyddyn, ar y naill law, ac ar y llaw arall at Melbourne. Yna cerddasom ddwy filltir ar i waered at y tyddyn, a phan yn agos i’r tŷ, gwelem dros glawdd buarth bychan ben morwr, yr hwn, gydâg un hen wr methiantus oeddynt brysur yn torri ewinedd defaid. Wedi ymddyddan ychydig, hwy a ddywedasant am ini fyned i’r tŷ i gael bwyd, ei bod yn amser ciniaw y rhai a weithient yn y cynhauaf, ac na ddeuent hwy hyd nes pen yr awr.

Aethom at y tŷ, yn yr hwn y gwelem y cynhauafwyr gwair yn bwyta; ar ol cyrhaedd y drws, cyfarch y bobl, eu hysbysu ein bod yn chwilio am waith, a’n bod hefyd yn flinedig, yn sychedig, ac yn newynog wedi’r daith, hwy a’n gwahoddasant i mewn, a chawsom ddigonedd o fwyd a diod.

Pan yn ciniawa, dywedodd arolygwr y tyddyn, yn mhlith pethau eraill, fod yno eisiau gweithwyr ar eu tir, ac nad gwaeth i’r meistr ein cyflogi ni mwy na rhyw rai eraill; i hyn attebwyd gan rhyw grydd ag oedd yn toi teisi gwair, “Wel, na waeth, bid sicr.” “Mae’n debyg,” ebe’r arolygwr, “eich bod wedi gweithio ar dyddyn cyn hyn:” ac attebodd Jack a’r llall yn eofn, “O do, O do!” Ychwanegodd yr arolygwr, “Dyna chwi yn iawn felly: y mae llawer o honoch chwi y morwyr yma, yn chwilio am waith ar dyddynod, ac wedi iddynt ei gael, ni fedrant wneuthur nemawr i ddim, ond nid ydych chwi felly:” attebodd yr ail îs-lywydd a Jack, “Y mae hyny yn bod yn ddïamheu, ond am danom ni, medrwn weithio faint a ofynoch!” Gofynodd yr arolygwr, “A fedrwch chwi drin pladur, a’i ddefnyddio i dori gwair?” Ac attebodd Jack, “O medraf!”

Tra y siarad yna yn myned yn mlaen, ymgedwais yn lled ddistaw; canys nid oeddwn yn gwybod am dyddyn, ond fel buwch, trwy fwyta; ond yr oeddwn yn eithaf parod i atteb y gwyddwn, pe gofynasid i mi yng nghylch fy medrusrwydd.

Bywiai meistr y tyddyn mewn tŷ bychan, ar wahân oddiwrth y tŷ hwn, a gwraig y bugail yn cludo bwyd iddo o hwn i hwnw, i giniawa yr un amser a’r cynhauafwyr; a phan y deuai ef allan yr oeddem ninnau ein tri yn barod i’w wynebu, ac i’w ofyn am waith.

Yn y man, dywedodd yr arolygwr, “Ewch allan at y meistr, y mae ef wrth y dâs wair;” ac ymaith a ni atto, gan ei gyfarch gyda “Prydnhawn da i chwi, syr,” a gofynasom am waith. Y meistr, gan lygadu arnom, a ofynodd, “Pa beth a fedrwch chwi ei wneyd?” Atebodd yr ail îs-lywydd, “Ond gweithio!” Yna dywedodd y meistr, “Rhaid i mi gael eich gweled yn gweithio, cyn y rhoddaf i chwi ddim gwaith;[”] attebodd yr ail îs-lywydd, “Y mae’n ofnadwy os rhaid i ddynion weithio cyn eu cyflogi;” ac eisteddodd ar y ddaiar, tynodd am ei draed, a dangosodd eu gwadnau llawn pothellau i’r meistr, gan adrodd eu bod yn ei boeni’n fawr ar ol cerdded.

Sefais yn y fan yma ychydig o’r neilldu, at ochelyd gofyniadau y meistr gymmaint ag a allwn; eithr safai Jack yn dalog gerllaw iddo, canys yr oedd ef yn deall gryn lawer am waith ar dyddyn, ac nis ofnai gael ei brofi trwy na gwaith na holiad, am y bu iddo weini ar dyddynod yn hir cyn ei fyned ar y môr. Yr ail îs-lywydd a ddechreuai dybied y meistr yn fath o ffolddyn, a dechreuodd chwerthin, wrth glywed gofyniadau mor groes i’w chwaeth, a dywedodd, “Deuwch oddiyma, fechgyn, yr wyf yn gweled nad yw hwn lawer o beth” ond rhyw fodd, ni ddeallodd y meistr ei ddywediad.

Parhau i eistedd a wnai’r ail îs-lywydd, a phenderfynu peidio a chynnyg gweithio cyn ei gyflogi. Daeth y meistr atto drachefn, gan ofyn, “A fedrwch chwi yru bustych?” Attebodd yntau, “Os deuwch chwi gyda mi a dangos y ffordd, myfi a’u gyraf gystal ag undyn i’r man lle mynnoch!” “Pw! pw!” ebe’r meistr, “ni byddai waeth gynyf eu gyru fy hunan mwy na chanlyn dyn arall yn eu gyru:” chwarddodd y morwr yn uchel, gan edrych yng ngwyneb y meistr, fel un yn tybied ei fod yn ynfydu, a gofynodd, mewn syndod, “Wel, wel, pa sut yr ydych yn meddwl i ddyn eu hanfon i unlle mewn gwlad ddyeithr, heb i ryw un ddangos iddo’r lle?” Deallodd y meistr, y pryd hyn, na ddirnadodd yr ail îs-lywydd ei feddwl: amcan y meistr oedd gofyn a allai ef yru bustych i dynu pedrolfenni llawn gwair o’u hol o’r cae at y dâs, neu eu gyru mewn rhyw orchwyl arall cyffelyb, fel y gyrir ceffylau tynnu yn ein gwlad ni; ond tybiodd yr ail îs-lywydd a minnau, mai eu gyru gyda phastwn oedd eisiau, fel y gyrir gwartheg i ffair!

Modd bynag, aeth Jack i’r cae, a llwythodd bedrolfen gyda gwair, a hyny yn gampus, fel y darfu ei brawf yn fuan. Yna, aethym minnau i’r cae, gan siarad llawer a fy hunan ar hyd y ffordd, a theimlo yn hynod bryderus am y modd y tröai gyda mi, a chyrhaeddais yno yn fawr fy ofnau. Caseg a throl oedd yno’n awr, a galwyd am i mi fyned i’r drol a’i llwytho; er na ofalwn gymmaint am y tro nesaf, teimlwn awydd i wneyd i’r llwyth cyntaf sefyll. I fyny a mi, gan ddywedyd fod llawer o amser er pan y llwythais drol a gwair o’r blaen, a minnau, druan, heb lwytho un erioed. Tybiais yr effeithiai fy nywediad iddynt arafu ychydig gyda’r pigffyrch, gan ganiatâu i mi fwy o hamdden i geisio gosod y gwair i sefyll: ond yn lle cymmeryd fy awgrym, safai dau, un bob ochr i’r drol, a lluchiasant wair i mewn ar flaenau eu pigffyrch gan gyflymed fyth ag a allent. Gan weled nad oedd cydymdeimlad i’w gael, ymwrolais, a llwythais mor gefnog a phe wedi cynnefino llawer a’r gwaith. Llwythais hyd yn uchel, fel nad oedd eisiau ond ychydig at orphen y llwyth; ond gan na chafwyd digon i’w orphen yn y llecyn hwnw, bu yn rhaid symud ychydig yn mlaen i le arall.

Dywedodd y pigffyrchwyr am i mi ddal fy nghafael, ac attebais, “Pob peth yn iawn;” gafaelwyd yn mhen y gaseg i’w symud, a chyda bod y drol yn dechreu ysgwyd, i lawr a’r gwair a minnau yn bendramwnwgl! Cywilyddiais y pryd hyny, gan wrido at y clustiau, a gofynodd y meistr, “Pa fodd y dygwyddodd hyn?” Nid wyf yn cofio fy atteb yn esgus, ond ei fod yn rhyw air ysmala, fel y chwarddodd y meistr a’r pigffyrchwyr am yr uchaf.

Cefais ail gynnyg ar lwytho’r drol drachefn, a rhoddwyd rhaff i rwymo’r llwyth ynddi y tro hwn, cyn ei symud. Pan yn tynhau y rhaff, yr oeddwn yn gwaeddi fel pe mewn llong; ac ar ol gwneyd pob peth yn barod i gychwyn at y dâs, cefais wydraid o rum gan y meistr, ac addewid y rhoddai ef yr un cyflog i mi a’r lleill o’i ddynion, sef pum’ swllt ar hugain yr wythnos: eithr ei anwiredd ef oedd hyny, am y deallais drachefn fod yno hen forwr a alltudiwyd allan, ac un neu ddau eraill, yn cael deg ar hugain: er hyny, da oedd genym ni gael gwaith a rhyw gyflog ar y pryd, a dywedais, “O’r goreu, syr.”

Cymmerwyd yr ail îs-lywydd heb ei brofi; a’r gwaith a roddwyd iddo ef a minnau, yn yspaid y cynhauaf gwair, oedd weithiau ei gasglu at ei gilydd gyda phigffyrch, ac weithiau sefyll ar ben y dâs, a’i luchio i’r un a’i hadeiladai. Eithr am Jack, byddai ef yn lladd gwair, ei lwytho yn y bedrolfen, ei daflu o honi i’r dâs, a gyru’r bustych, a phob peth yn gyffredinol.

Cyflogasom i aros dros y cynhauaf, ac wedi casglu y gwair oll i mewn, anfonwyd ni i dori mân-goed i amgau ogylch y caeau. Pan gyda’r gwaith yn tori coed, siaradem lawer a’n gilydd, mewn perthynas i ni gyflogi dros y cynhauaf am rhy fach o gyflog, tra y mynych glywem fod morwyr yn cael pedair punt ar ddeg y mis a’u bwyd, gyda chychod bychain, am ddadlwytho llongau yn Melbourne a Geelong. Felly, wedi aros ond dwy wythnos, teimlasom awydd ymadael, heb wybod pa fodd, am nas gallem hawlio myned o anfodd y meistr, oddieithr iddo attal ein cyflogau.

Rhyw ddiwrnod, a ni gyda’r maen yn llifo ein bwyeill, i’r diben o fyned a thori ychwaneg o goed, daeth yr arolygwr attom, gan ddeall eisioes am ein hawydd i fyned ymaith, a dywedodd fod y meistr yn addaw i ni gael ymadael, os dewisach genym hyny nag aros, am nad oedd cymmaint o’n heisiau am dymhor byr, a’r gwenith yn dygwydd bod yn ddiweddar y cynhauaf hwnw. Seiniodd y newydd yn hyfryd ar ein clustiau, ac aethom i geisio ein cyflogau, ac yna i ymbaroto at daith i Geelong.

Dodwyd ni allan i gysgu, yn yr awyr agored, mewn hên byglen, y rhan gyntaf o’n hamser yn y tyddyn hwn; eithr rhai nosweithiau cyn ymadael, cawsom fyned i’r beudy, at y dynion eraill, i orwedd ar ychydig wellt.

Byddant yn gweithio ar dyddynod, yn Australia, o godiad haul hyd i’w fachludiad; a rhan o’n gwaith ddydd Sul a fyddai golchi ein crysau, ac ymdrochi, mewn llyn bychan ar y tyddyn. Hawdd gwybod hefyd, wrth deithio yno, pan welir dwfr, fod tyddyn-dŷ yn agos.

Boreu dranoeth torodd y ddau forwyr flew eu cernau ymaith yn llwyr, fel na byddai mor hawdd eu hadwaen, ac oddeutu deg o’r gloch cychwynasom at Geelong, gyda rhyw gred wan i’r llong gael morwyr a hwylio ymaith erbyn hyn. Pan wedi cerdded milltiroedd ar wastadedd Geelong, yr hwn sy dywodlyd, ac yn cyrhaedd oddeutu dwy filltir ar bymtheg, cyn myned i’r dref o aur gloddfa Ballarat, gwelem y môr, a’r llongau o bell, a thybiasom fod ein llong ninnau yno, heb hwylio ymaith; a chan feddwl nad oedd gobaith lle ar y môr y tro hwn, aethom yn ol drachefn i chwilio am dyddyn arall.

Gwelsom wedi hyny ein camgymmeriad, trwy ddarllen yn rhai o’r papyrau, fod y llong yr adeg hono wedi symud i Melbourne. Ond, gan i ni gamgymmeryd, a than ofnau, yn ol i’r wlad yr aethom, gyda meddwl cryf y cawsem fwy cyflog o lawer y tro nesaf, a ninnau wedi bod yn gwasanaethu yn y wlad mewn tyddyn. Yn fuan ar ol hyn, daeth yn wlaw mawr; gwlychwyd ni at ein crwyn, a chan fod ein oll yn awr yn sypyn bob un ar ein cefnau, gwlychwyd y rhai hyny hefyd drwyddynt, fel nad oedd genym ddim i’w newid. Daethom yn yr hwyr at fwthyn yr Albanwr esgyrnog, yr hwn a’n dododd ar y ffordd y tro’r blaen i gael gwaith: aethom i mewn, ac at y tân i ymsychu ychydig.