Australia and the Goldfields: Chapter IV

Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

The content of this page,
and of the entire "Old Welsh Books with English Translations" website
is, save where prior right apply,
Copyright © John Bear.

Home Contents Previous Next

Tra yr oedd yr awdwr yn ysgrifenu yr erthygl uchod ar gyrau sir Gaerefrog, cymerodd yr ymddyddan canlynol le rhyngddo a boneddwr llênyddol, o’r enw Brown, yr hwn a fuasai yn preswylio yn Neheubarth Cymru Newydd a Phorth Phylip, rai blyneddau; ac mewn cysylltiad â’r wasg newyddiadurol—gwr hynod o wybodus ac ymddyddangar:—

While the author was writing the article above on the Yorkshire border, the following conversation took place between him and a literary gentleman, by the name of Brown, who had resided in New South Wales and Port Phillip, for some years, in connection with the newpaper press—a most knowledgable and conversational man:—

“Gofyniad. Pa beth yw eich barn am Sydney?
Ateb. Ei bod, yn ddiddadl, yn un o’r dinasoedd trefedigaethol harddaf yn y byd. Y mae ei heolydd, ei masnachdai, ei hystorfëydd, ei heglwysydd, ei llysdai, a’i gwahanol adeiladau cyhoeddus, yn llawn mor ardderchog ag y desgrifir hwynt gan yr awdwyr a ysgrifenasant ar y drefedigaeth. Yr wyf yn meddwl nad oes ond ychydig o leoedd yn y byd, lle y mae natur yn ymddangos yn fwy prydferth a deniadol nag yn nghymydogaeth Porth Jackson. Y mae gerddi y llywodraeth yn un o’r llanerchi hyfrydaf ar y ddaear, heb son am y rhyfeddodau tyfol—casgliad dirfawr o holl blanigion y ddaear o’r bron. Y mae y ddinas yn meddu amryw athrofëydd ac ysgolion cyhoeddus.

“Question. What is your opinion of Sydney?
Answer. It is indisputably one of the prettiest colonial cities in the world. Its roads, its shops, its stores, its churches, its courthouses, and its various public buildings, are fully as splendid as they are described by the authors who have written on the colony. I think there are but few places in the world, where nature appears more beautiful and attractive than in the vicinity of Port Jackson. The government gardens are one of the most pleasant spots on earth, not to mention the botanical marvels—an immense collection of almost all the plants of the world. The city possesses several colleges and public schools.

G. A ydyw Porth Jackson yn angorfa dda ar bob gwynt?
A. Ydyw, y mae wedi ei chau i mewn gan y tir o amgylch ogylch, oddieithr y fynedfa i mewn ac allan, yr hon sydd tua milltir a chwarter o led, rhwng y ddau bentir sydd yn gwynebu eu gilydd, ar dde a gogledd. Y mae y clogwyni hyn yn hynod o serth, ac yn codi agos yn unionsyth i’r uchder o ryw dri chan’ troedfedd, mi a feddyliwn. Ond y mae y môr trwm iawn yn ymrolio i mewn i Botany Bay ar dde-ddwreinwynt cryf: clywais ef lawer gwaith, o Sydney, yn rhuo yn glau iawn tua Bong-Bong.

Q. Is Port Jackson a good anchorage in all winds?
A. Yes, it is enclosed all about by land, except for the passage in and out, which is about a mile and a quarter wide, between the two headlands which face each other, to the south and north. These two bluffs are quite steep, and rise almost vertically to a height of some three hundred feet, I should think. But the very heavy sea rolls into Botany Bay on a strong south-east wind: I have heard it many times, from Sydney, roaring loudly towards Bong-Bong.

G. A ydyw y gilfach bob amser yn dawel?
A. Nac ydyw: ond y mae yn ddigon dryghinog ar wynt de-orllewin cryf.

Q. Is the cove always calm?
A. No: in fact it is quite foul in a strong south-west wind.

G. A ydyw Sydney yn meddu llongyddiaeth fawr?
A. Ydyw, y mae yn ffurfio canolbwynt llongyddiaeth Frytanaidd, Americanaidd, Indiaidd, a threfedigaethol ëang. Y mae yr holl longau Americanaidd sydd yn pysgota môrfilod yn y moroedd deheuol yn cyfarfod yn Sydney. Y mae yma fasnach dda gydag ynysoedd y Môr Tawelog a China. Y mae masnach gwlân a lledr yn bur fawr.

Q. Does Sydney have much shipping?
A. Yes, it is a centre for considerable British, American, Indian, and colonial shipping. All the American ships which hunt whales in the south seas meet in Sydney. There is a good deal of trade with the islands of the Pacific and China. The wool and leather trades are very large.

G. A oes yno lawer o longau yn cael eu hadeiladu?
A. Y mae adgyweirio llongau yn waith pur fawr, ond yn ddiweddar iawn y dechreuwyd adeiladu llongau yno, oddigerth yn unig mân-lestri i’r fasnach ororol.¹

Q. Are many ships built there?
A. Many ships are repaired, but, in addition to small vessels for the coastal trade, they have very recently begun building ships there.¹

G. Ai gwir ydyw nad yw banciau Sydney yn talu dim llôg ar arian a roddir ynddynt?
A. Pan oeddwn i yn y drefedigaeth yr oeddynt yn talu deg punt y cant yn gyffredin, ac weithiau can uched llog a thair punt ar ddeg y cant. A phan oedd gwerth anifeiliaid wedi lleihau cymaint, rai blyneddau yn ol, dywedid bod arian yn y banc yn dwyn llawer mwy o elw na’r hyn a roddid allan ar ffermydd defaid. Ond mi a wn fod pethau wedi cyfnewid yn fawr er y pryd hyny, a bod yr ariandai yn bwriadu gwneyd cyfnewidiadau trwyadl yn eu dull o fasnachu, gan eu bod, oddigerth yr Ariandy Masnachol, yr hwn a ystyrid megys yr ablaf o honynt, yn debyg o gael eu handwyo yn y cyfyngder arianol a darddodd o anturiaeth ormodol mewn tir, yr hyn a alwn ni yn ‘speculation.’ Er ei fod, fel y dywedwch, yn beth rhyfedd iawn, rhaid fod Mr. Earp yn ‘iawn’ pan y dywed nad yw y banciau yn talu dim llôg yn bresennol.²

Q. Is it true that the banks in Sydney pay no interest on money put in them?
A. When I was in the colony they were generally paying ten pounds per hundred, and sometimes as much as thirteen pounds per hundred. And when the value of livestock fell so much, several years ago, it was said that money in the bank brought more profit than that laid out on sheep farms. But I know have changed greatly since that time, and that the banks intend to make thorough changes in their trading methods, as they are, apart from the Commercial Bank, which was considered the strongest of them, likely to be ruined in the financial straits arising from excessive land ventures, which we call ‘speculation.’ Though it is, as you say, a very strange thing, Mr. Earp must be right when he says that the banks are paying no interest at present.²

G. A oes cymundeb rhwydd rhwng Sydney a’r sefydliadau eraill?
A. Oes: yn cael ei gynnal yn benaf gan agerlongau a llestri-hwyliau, ac i ryw bellder gan gyfleusderau cerbydol ar hyd y prif-ffyrdd, yn enwedig rhwng Sydney a Bathurst, Paramatta, a’r trefydd cyfagos. Yr oedd ‘mail ar hyd y tir’ yn rhedeg rhwng y brifddinas a Melbourne, pen dinas Porth Phylip, cyn i mi ymadael.

Q. Is there easy communication between Sydney and the other settlements?
A. Yes: carried chiefly by steamships and sailing-vessels, and for some distance by vehicular conveyances along the highways, especially between Sydney and Bathurst, Paramatta, and the nearby towns. The ‘overland mail’ runs between the capital and Melbourne, the principal city of Port Phillip, before I left.

[Pob pythefnos y mae yn rhedeg: y pellder yn ddeuddeg cant (1,200) o filltiroedd, rhwng myned a dychwelyd.—Awdwr.]

[It runs fortnightly: the distance being twelve hundred (1,200) miles, from departure to return.—Author.]

G. A ydyw y ffyrdd hyn yn dda?
A. Ydynt, yn well o lawer nag a ddysgwyliech. Y mae yn wir mai prin y gellir galw llawer o dramwyfëydd y wlad yn ffyrdd, ond y mae llawer iawn o lafur wedi cael ei dreulio ar y prif-ffyrdd yn nghymydogaeth Sydney. Gwaith yr hen ddrwgweithredwyr ydynt, gan mwyaf. Y mae llawer iawn o lefelu ac adgyweirio wedi bod arnynt, o bryd i bryd. Y maent, mewn rhai manau, wedi eu tori trwy greigiau anferth, a dyma yr achos bod llawer o dai Sydney yn awr yn sefyll ar benau clogwyni yn crogi uwch ben yr heolydd islaw. [Ac eto yn yr uchelderau hyn y mae y radd isaf o ddinasyddion Sydney i’w cael.—Awdwr.]

Q. Are these roads good?
A. Yes, much better than you would expect. It is true one could scarcely call many of the country’s thoroughfares roads, but a great deal of labour has been expended on the highways in the vicinity of Sydney. They are the work of the old convicts, for the most part. There has been a good deal of repair and levelling, from time to time. In some places, they have been cut through huge rocks, and that is the reason many houses in Sydney now stand on top of cliffs hanging over the roads below. [And the lowest rank of Sydney’s citizens is still to be found on these heights.—Author.]

G. A ydyw ymborth yn rhad yn Sydney?
A. Ydyw: yn enwedig cig, pysgod, a dïodydd. Gellwch brynu digon o gig eidion da iawn am geiniog y pwys, ac y mae cig defaid a moch yn llawn mor rad. Y mae yr hinsawdd mor frwd fel nas gellir ei gadw yn hwy nag un diwrnod heb halen. Y mae llaeth yn chwiblo yno bron yn union wedi ei odro. Y mae llawer o gig yn cael ei anfon i’r môr, ond anaml y mae yn cadw yn dda. Dygir ef weithiau i Loegr, ond darllenais eu bod yn gorfod taflu llawer o gig moch o Awstralia i’r afon Tafwys, yn Llundain, wedi iddo fyned yn ddrwg ar y fordaith. Y mae wmbredd o bysgod yn cael eu dwyn i Sydney o Botany Bay, yn cael eu hwylio trwy yr heolydd bob awr mewn berfäau. Y mae peth yn bur dda: ac un math o bysgod, a elwir yn leisiaid (salmon), o ddeuddeg i bymtheg pwys bob un; ond nid ydynt yn debyg eu blas i bysgod ein gwlad ni. Y mae durtyllod (turtle) yn rhad iawn. Y mae gwin hefyd yn rhad ac yn dda—gwin y Penrhyn (Cape wine) am swllt y chwart, a than hyny: y gwinoedd cartrefol yn llawer rhatach. Y mae Holland gin yn bur isel yno. Ac y mae, ysywaeth, gormod o lawer o yfed ac afreolaeth yn y trefydd oll, yn enwedig yn Sydney.

Q. Is food cheap in Sydney?
A. Yes: especially meat, fish, and beverages. You can buy very good beef for a penny a pound, and mutton and pork are just as cheap. The climate is so warm that it cannot be kept for more than a day without salt. Milk spoils almost immediately after milking. A great deal of meat is sent to sea, but it seldom keeps well. It is sometimes transported to England, but I have read that in London they have to throw a good deal of Australian pork into the Thames, after it has gone bad on the voyage. An abundance of fish is brought to Sydney from Botany Bay and steered through the streets in wheelbarrows at all hours. Some of it is very good: and there is one kind of fish, called ‘salmon’, each one from twelve to fifteen pounds; but it does not taste like the fish of our country. Turtle is very cheap. Wine is also cheap and good—Cape wine for a shilling a quart, and less: domestic wine much cheaper. The price of Holland gin is very low there. And there is, alas, far too much drinking and disorder in all the towns, especially in Sydney.

G. A oes llawer o yd yn cael ei godi yn y drefedigaeth?
A. Oes, gryn lawer; ond nid chwarter digon i gyfarfod anghen y boblogaeth. Dygir peth o Awstralia Ddeheuol, o Wlad Van Diemen, Zealand Newydd, Penrhyn Gobaith Da, ac hyd yn nod o Valparaiso, yn America Ddeheuol; ond nid yw cynnyrch y wlad olaf ond lled salw. Nid hwyrach bod mwy o ŷd India yn cael ei godi yn y drefedigaeth nag o un grawn arall. Defnyddir llawer o hono yn ymborth dynol, ac y mae yn gwneyd math o uwd rhagorol, o ba un yr oeddwn yn hoff iawn.

Q. Is much corn grown in the colony?
A. Yes, quite a lot; but not one quarter of the amount required to meet the needs of the population. Some is brought from South Australia, from Van Diemen’s Land, New Zealand, the Cape of Good Hope, and even from Valparaiso, in South America; but the product of the last country is rather poor. There is perhaps more Indian corn raised in the colony than any other grain. Much of it is used for human food, and it makes a capital sort of porridge, of which I was very fond.

G. A ydyw cynnyrchion gerddi yn rhad?
A. Ydynt, yn gyffredin, yn enwedig ffrwythau. Gellir cael oranges a lemons (afalau a gellyg euraidd), nectarines, loquots (math o afal euraidd a drosglwyddwyd yno o China), am y nesaf peth i ddim, a digon o bys gleision trwy y gauaf: y maent yn brin yn yr haf. Ond bûm yn rhoi pum ceiniog yno am un gabetsen (neu fresychen, fel y dywedir mewn rhai parthau o Gymru), tra y mae bananäau, pytatws-melus, yams, &c., yn rhad iawn. Gwelais yams hanner llath o hyd, neu ragor, wedi cael eu tyfu yno.

Q. Are garden products cheap?
A. Yes, generally, especially fruit. One can get oranges and lemons (golden apples and pears), nectarines, loquats (a kind of golden apple imported from China), for next to nothing, and plenty of green peas throughout the winter: they are scarce in summer. But I have paid five pence there for one cabbage [cabetsen] (or bresychen, as they say in some parts of Wales), while bananas, sweet potatoes, yams, &c., are very cheap. I have seen yams half a yard long, or more, being grown there.

G. Dywedir nad yw pytatws a maip yn ffynu yn dda yno.
A. Nac ydynt, fe allai, ond ar diroedd lled oerion; ond y mae pytatws da iawn yn cael eu cario o Wollongong, lle ar lan y môr, tua thriugain milltir o Sydney. Nid wyf yn meddwl fod maip melynion gerddi (neu rwdin) yn dyfod ymlaen can gystled ag yn Lloegr; ond gwelais yno rai cnydau pur dda o Swedes ar lanerchi manteisiol.

Q. It is said that potatoes and turnips do not grow well there.
A. No, perhaps, except on fairly cold land; but very good potatoes are brought from Wollongong, a place on the coast, about sixty miles from Sydney. I do not think that yellow garden turnips (or swedes) do as well as in England; but I have seen there some very good swede crops in advantageous spots.

G. A ydyw afalau, eirin Mair, a rhwyfon (currants), yn tyfu yno?
A. Y mae yno ddigonedd o rai mathau o afalau; ond am y ddau fath olaf o ffrwythau, y maent yn hollol ffaelu. Gwelais goed gooseberries mewn gerddi mawrion yno (yn cael eu maethu gyda mawr ofal fel rhyfeddodau) heb fod tros dair modfedd o uchder. Ni thyfant byth i hyd bŷs, ond odid.³ Ac y mae y coed currants yn goddef yr un dynged gyda golwg ar eu diffrwythder. Ar yr un pryd, y mae y gwinwydd mor lwyddiannus, fel pe torech ysbrigyn bach, a’i blanu eleni, heb ychwaneg o ofal, byddai yn bren mawr llawn o ffrwyth, y drydedd flwyddyn. Er bod yr hinsawdd mor sych, y mae twf mawr iawn mewn pob planigyn o’r bron. Y mae y fforestwydd yn sefyll yn ddigon cyffredin ar foncyffion saith troedfedd o dryfesur, a deg troedfedd a thriugain o daldra cyn iddynt daflu allan eu cangenau isaf. Y mae eu huchder, o’r bon i’r brig, yn ddigon o syndod i Sais. Y mae llawer o’r mân-lysiau yn meddu yr un mawredd cymhariaethol. Y mae yno fath o lili yn tyfu ar greigiau, i’r uchder o ddeuddeg troedfedd neu ragor, a llafnau anferth o ddail hesglog yn amgylchu y bonyn fel edyn olwyn badellog, a siobyn o flodau porphor godidog yn coroni y galaf benuchel. Defnyddir pilion o’r dail yn lle llinyn carth. Y mae y blodau gwylltion, gan mwyaf, yn fawrion, a’u lliwiau yn wychion; ond nid oes dim arogledd ar un o honynt—peth pur hynod! Gwelais wair yno wedi tyfu at wasg dyn tàl. Y mae dail rhai coed yno fel pe baent wedi eu troi wyneb yn isaf—yr ochr dywyllaf odditanodd, a’r oleuaf oddiarnodd: gellyg yn tyfu yn lympiau celyd o goed; a’r ceryg o’r tuallan i eirin a sirion!

Q. Do apples, gooseberries, and currants grow there?
A. There is an abundance of several kinds of apple; but as for the last two kinds of fruit, they fail completely. I have seen gooseberry bushes in large gardens there (nurtured with great care as marvels) not over three inches in height. They probably never grow to the length of a finger.³ And currant bushes suffer the same fate in view of their infertility. At the same time, the grape-vines are so successful, that if you were to cut a small sprig, and plant it this year, with little care, it would be a large plant full of fruit by the third year. Although the climate is so dry, there is very great growth in almost every plant. The forest trees stand quite commonly on trunks seven feet in diameter, and seventy feet tall before putting forth their lowest branches. Their height, from base to tip, is quite a wonder to an Englishman. Many of the smaller plants possess the same comparatively large size. There is a kind of lily which grows on rocks, to the height of twelve feet or more, with huge rush-like blade-leaves surrounding the base like the spokes of a dished wheel, and a tuft of splendid purple flowers crowning the lofty stalks. Peelings from the leaves are used in place of twine. The wild flowers, for the most part, are large, with splendid colours; but not a one of them has any scent—a most remarkable thing! I have seen hay there growing as high as a man’s waist. The leaves of some trees there seem to have been turned upside-down—the darker side below, and the lighter on top: pears growing in hard lumps of wood; and the stones growing outside plums and cherries!

G. A ellwch chwi ddywedyd pa fodd y mae gwelltydd celfyddydol, fel y dywedwn ni, yn dyfod ymlaen yno?
A. Na allaf; ond gwelais gloferau pur dda yno. Y mae y porfëydd yn deneu (fel y dywedir) yn gyffredin.

Q. Can you say how well artificial grasses, as we say, grow there?
A. No; but I have seen very good clover there. The pastures are generally thin.

¹   Dywed Mossman, fod o chwe’ chant i wyth gant o longau Americanaidd yn wastad yn pysgota morfilod yn y moroedd Awstralaidd. Ac y mae yn rhoi desgrifiad o’r llawenydd a’r afiaeth, y canu a’r dawnsio, sydd yn myned ymlaen ymhlith y morwyr o bob gwlad a lliw, i lawr wrth y llongau yn Sydney.
²   Nid ydynt ond cyfnewidfeydd, lle y gellir gadael arian er dïogelwch. Gwel “Mossman’s Gold Regions of Australia.
³   Dygir y ffrwythau hyn i farchnad Sydney o wlad Van Diemen—afalau, gellyg, eirin Mair, mafon, mefus, &c., a phytatws duon rhagorol. Gwel “Mossman’s Gold Regions of Awstralia.”

¹   Mossman says that there are always from six to eight hundred American ships hunting whales in Australian waters. And he gives a description of the gaiety and sport, the singing and dancing, which goes on among the sailors of every hue and nation, down by the ships in Sydney.
²   They are no more than exchanges, where money can be left on security. See “Mossman’s Gold Regions of Australia.”
³   These fruits are brought to the Sydney market from Van Diemen’s land—apples, pears, gooseberries, raspberries, &c., and excellent black potatoes. See “Mossman’s Gold Regions of Australia.”

Home Contents Previous Next

The content of this page,
and of the entire "Old Welsh Books with English Translations" website
is, save where prior right apply,
Copyright © John Bear.