 |
Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms |
|
|
|
PENNOD IV.DEHEUBARTH CYMRU NEWYDD.—SEFYDLIADAU GWLEDIG.—HANES Y WLAD GAN HEN SEFYDLWR, &c.Nid oes ond tair ffordd fawr yn rhedeg o Sydney tua’r ganolwlad, sef, y Ffordd Fawr Ogleddol, y Ffordd Fawr Orllewinol, a’r Ffordd Fawr Ddeheuol. Yn nghymydogaeth y brifddinas, y mae y ffyrdd hyn yn cael eu cadw yn dda, ac yn lled lew am gan’ milltir i’r wlad; ond wedi hyny, y maent yn peidio a bod yn ffyrdd yn ystyr Gymreig y gair: nid ydynt mwyach ond math o fynedfëydd wedi eu tori yma ac acw trwy y coedydd a’r scrwb i leihau rhywfaint ar y tebygolrwydd i’r teithiwr golli ei hun yn gwbl. Gwaith yr hen gondemnedigion yw y ffyrdd hyn, gan mwyaf, ar draul fawr i’r llywodraeth. Y mae darnau bychain gwasgaredig o honynt yn weddol; ond, ar y cyfan, y maent mor anhygyrch fel na theithiai yr un Cymro, na Sais yn enwedig, byth ar hyd-ddynt, pe gallai ddyfod o hyd i ryw foddion arall o dramwyad. |
CHAPTER IV.NEW SOUTH WALES.—RURAL SETTLEMENTS.—ACCOUNT OF THE COUNTRY FROM A FORMER SETTLER, &c.There are but three highways running out of Sydney to the interior, namely, the Northern Highway, the Western Highway, and the Southern Highway. In the vicinity of the capital, these roads are well kept, and quite fair for a hundred miles inland; but after that, they cease to be roads in the Welsh sense of the word: they are little more than a kind of track cut here and there through the woods and the “scrub” to lessen somewhat the likelihood of the traveller becoming completely lost. These roads are mostly the work of the old convicts, at great expense to the government. Small scattered parts of them are fair but, on the whole, they are so inaccessible that no Welshman, nor any Englishman especially, would ever travel on them, if he could find some other means of passage. |
|
Ar hyd y ffyrdd enbyd ac anial yma yr ydym yn cychwyn bellach gyda’r darllenydd hynaws, gan obeithio y gallwn gasglu ar ein hynt gymaint o hanes y wlad—ei sefydliadau amaethyddol a bugeiliol, ei hadnoddau a’i chyfoeth mwnol, ag y gall fod arno anghen neu awydd am ei wybod. |
Along these dangerous and waste roads we now set off with the kind reader, hoping to gather on our way as much information about the country—its agricultural and pastoral settlements, its mineral resources and wealth, as he could need or desire to know. |
|
Yr ydym yn gadael pendinas y De, i fod ryw ddydd a ddaw yn uwch ei bri, ac o bellach clod, na Thyrus, Carthage, neu Venice gynt. Yr ydym yn troi i gymeryd golwg ymadawol arni yn lledu ei hadenydd ymëangol ar hyd forlanau y gilfach, ac yn dringo i fyny y gelltydd a ymgodant tua’r wybren lasliw i edrych tros ddyfroedd ynysog Porth Jackson, ac i wahodd yr hwyl wen o bell. Y mae rhyw brydferthwch a gwychder darluniog yn ymddangosiad y ddinas fabanaidd hon (yr hyn a gyfrenir iddi gan ei hawyr Italaidd), nas gall hen ddinasoedd tywyll-ddu a myglyd Lloegr eu bostio, er eu holl drwst. Yr ydym yn dyblu ein camrau tua Paramatta, heb sylwi ar ddim ond y planigion dyeithr o bobtu i’n llwybr. Ni welsom ddim erioed mawr yn chwipio heibio. Hai! dyma y “cerbyd aur” yn gyru yn drwmlwythog o Bathurst, ac yn dwyn yn fuddygoliaethus y lwmp mwyaf o aur dilin a welodd y byd erioed!—un maen anfeidrol fawr o aur pur! digon i brynu teyrnas o dir mewn ambell gongl o’r byd! Gadëwch iddo fyned heibio. Pedair milltir ar ddeg o ffordd sydd i Paramatta,1 yr hon dref sydd yn sefyll ar lan y gainc uchaf o ddyfroedd Porth Jackson. Y mae ffrwd fechan o ddwfr croew yn rhedeg i’r forgainc trwy ganol y dref: amgylchiad anianyddol o bwys mawr i’r trigolion. Y mae y lle yn cynnwys tua chwe’ mil o breswylwyr sefydlog, ond y mae lluoedd o ddinasyddion Sydney yn cyrchu yma beunydd er mwyn difyrwch ac iechyd. Gyda’r dwfr y mae y rhan fwyaf yn myned ac yn dyfod. Y mae y golygfeydd oddiar y dwfr (yn enwedig) yn ardderchog;—y môr can lyfned a gwydr, neu yn rhiblo yn esmwyth o flaen yr awel, ac aneirif bentiroedd bychain yn ymestyn i’r môr, wedi eu gorchuddio â choed hyd fin y dwfr, yr hwn sydd yn ymcamogi yn llïaws o gilfachau prydferth, wedi eu britho â llu o fân-ynysoedd coediog a hudoliaethus. Y mae y dref yn sefyll mewn pant ffrwythlawn, rhwng bryniau lled isel. Y mae y tai wedi eu hadeiladu, gan mwyaf, o geryg nadd a phriddfeini, ac yn cael eu hamgylchu â gerddi ëang neu weirgloddiau gleision. Y mae yma ddwy eglwys Brotestanaidd, ac un yn perthyn i’r Pabyddion, dau gapel Wesleyaidd, dau i’r Presbyteriaid, ac un i’r Annibynwyr; ysgol i blant amddifaid y Pabyddion, Ysgol y Brenin, gwersyllty milwraidd, ysbytty milwrol a chyffredinol, charchardy, a phalas i’r Llywodraethwr Cyffredinol, yr hwn sydd yn treulio rhan o’r flwyddyn yma, er bod Melville yn sylwi—“O holl drefydd y byd, nid hwyrach mai Paramatta (Rose Hill yr amser gynt) yw y ddylaf o’r dylion. Pa fodd i roddi cyfrif am hyn nid yw hawdd; fe allai bod ei bod wedi ei hadeiladu ar dir gwastad yn dwyn peth effaith: boed hyny fel y bo, ymddengys bod rhyw ddystawrwydd galarus undonol yn ei hamdöi; ac eto y mae Paramatta yn lle o beth bri, yn meddu poblogaeth o ragor na chwe’ mil o drigolion, ac yn ymrengu yn nesaf i’r brifddinas mewn pwysigrwydd. Y mae yma weithfeydd gwlan, ac y mae tweeds2 Paramatta yn eithaf adnabyddus yn Lloegr. Y mae yma hefyd fasnach helaeth mewn ŷd a blawd, a melinau agerdd mawrion. Dywed Mossman, ei fod yn lle rhatach i fyw na Sydney, a rhenti tai yn is; ond y mae yn desgrifio dwy ran o dair o honynt megys yn weigion. Y mae y trefedigion yn y sefydliadau cyfagos yn cefnogi y we, ac y mae masnach bur ennillfawr yn cael ei dwyn ymlaen. Y mae yn dref gorfforedig, yn meddu cynghor bwrdeisiol ardalaidd.” Y mae yma hefyd arsyllfa seryddol, a godwyd gan Syr Thomas Brisbane. Y mae y dref yn cynnwys llawer o westtai, masnachdai da, a phalasdai prydferth. Dywed Mr. R. M. Martin,—“Y mae tref Paramatta yn gorwedd mewn dyffryn cysgodol, ac y mae ei hinsawdd yn ystod misoedd y gauaf yn hyfryd; ond yn yr haf, y mae y gwres yn fawr iawn, gan fod gwahaniaeth o ran tymherusder rhyngddo a’r tywydd yn Sydney yn gyffredin yn gymaint ag o chwech i saith o raddau. Yn Sydney, nid yw y gwresfeidrydd ond yn anfynych yn îs na 40°; yn Paramatta, y mae yn aml i lawr hyd 27° yn y gauaf; ac yn fy ngardd, yma, bûm, ar foregwaith yn y gauaf, yn bwyta llaeth rhewedig o dan afallen-euraidd, oddiar ba un y casglwn y ffrwyth addfed.”3 |
We leave the metropolis of the South, to become some day of greater renown, and more widely praised, than Tyre, Carthage, or Venice of yore. We turn to take a parting look at it spreading its extensive wings along the shores of the harbour, and climbing up the hillsides which rise to the azure sky to look over the islanded waters of Port Jackson, and to beckon the white sail from afar. There is a certain beauty and picturesque splendour in the appearance of this infant city (lent to it by its Italian air), of which the dark and smoky cities of England cannot boast, despite all their noise. We double our steps towards Paramatta, noting nothing but the strange plants on all sides of our path. We have seen nothing much flashing past. Look! here is the “gold cart” driving fully laden from Bathurst, victoriously bearing the greatest lump of shining gold the world has ever seen! enough to buy a kingdom’s worth of land in some corners of the world. Let it go by. It is fourteen miles of road to Paramatta,1 which town stands on the highest reach of the waters of Port Jackson. A little fresh water stream runs through the middle of the town into the greater water: a circumstance of importance to the inhabitants. The place has about six thousand established residents, but hordes of Sydney’s citizens journey here daily for their amusement and health. The majority come and go by water. The views over the water (especially) are superb;—the sea as smooth as glass, or gently rippling before the breeze, and countless little headlands stretching to the sea, covered with trees to the edge of the water, and rimmed by a multitude of beautiful inlets, sprinkled with a host of enchanting wooded islets. The town stands in a fertile dell, between rather high hills. The houses are built, for the most part, of hewn stone and bricks, and surrounded with large gardens or green meadows. There are two Protestant churches here, and one belonging to the Roman Catholics, two Wesleyan chapels, two to the Presbyterians, and one to the Independents; a Catholic school for orphan children, the King’s School, military barracks, a military and general hospital, a gaol, and a mansion for the Governor General, who spends part of the year here, though Melville notes—“Of all the towns in the world, Paramatta (formerly Rose Hill) is perhaps the dullest of the dull. How to account for this is not easy; perhaps the fact that it is built on level land has some effect: be that as it may, it appears that some mournful monotonous silence enshrouds it; and yet Paramatta is a place of some renown; possessing a population of more than six thousand inhabitants, and ranking next to the capital in importance. There are woollen-mills here, and Paramatta tweeds2 are well known in England. There is also an extensive market here in corn and flour, and great steam-mills. Mossman says, it is a cheaper place to live than Sydney, and house rents are lower; but he describes two thirds of them as vacant. The inhabitants of the adjacent settlements strengthen the weave, and a very profitable trade is carried on. It is an incorporated town, having a district borough council.” There is an astronomical observatory, erected by Sir Thomas Brisbane. The town has many hotels, good shops, and beautiful mansions. Mr. R. M. Martin says,—“The town of Paramatta lies in a shady valley, and its climate during the winter months is pleasant; but in the summer, the heat is very great, the difference in temperature between the weather there and in Sydney being as much as six to seven degrees. In Sydney, the thermometer seldom falls lower than 40°; in Paramatta, it is often down to 27° in the winter; and in my garden, here, I have been on a winter’s morning eating frozen milk under an orange-tree, from which I was gathering the ripe fruit.”3 |
|
Er mai ein dyben yw canlyn y Ffordd Fawr Ogleddol yn benaf, yr ydym yma yn cymeryd y ffordd ogledd-orllewinol, i’r perwyl o weled Windsor, tref arall yn swydd Cumberland, ar y gainc ddeheuol o’r Hawkesbury. Y mae y lle hwn yn bymtheg milltir ar hugain o Sydney. Y mae yr afon yn fordwyol i longau o ddau can’ tunell bedair milltir yn uwch na Windsor. Y mae y dref wedi ei hadeiladu ar fryncyn uwch ben yr afon, yn edrych dros ddarn hyfryd o wlad, a thiroedd o dan driniaeth ragorol. Y mae yn y dref lawer o adeiladau, a’r cymundeb â’r brifddinas yn cael ei gynnal gan gerbydau dyddiol yn rhedeg ar ffordd dda. Nid yw y ffermydd yma chwaith yn fawrion. Tir lled ysgafn yw y rhan fwyaf o’r drefedigaeth, ond y mae yn hynod o gynnyrchiol, oddigerth ar ambell dymmor sych iawn, pryd y bydd pobpeth yn hollol ffaelu. Y mae llawer yn codi gwenith ar yr un tir am wyth neu ddeng mlynedd olynol, ac yn medi o ddeuddeg i bymtheng hobaid yr erw. Y mae ŷd India (India corn) yn aml yn cynnyrchu ugain hobaid yr erw, ond bernir ei fod yn gwanychu y tir. Y mae haidd yn lled lwyddiannus, ond y mae ceirch yn ffaelu. Ar diroedd lled oerion, y mae pytatws yn cynnyrchu o bedair i bum tunnell yr erw, a wynwyn ddeg tunnell. Y mae y gwinwydd, fel y crybwyllwyd eisoes, yn llwyddo yn rhyfeddol, a digon o blanhigion i’w cael am ddim yn y gerddi llysieuol yn Sydney. Nid oes ammheuaeth na fydd Awstralia yn fuan yn un o’r gwledydd enwocaf yn y byd am win. Y mae amryw gymdeithasau wedi cael eu ffurfio eisoes i gefnogi triniad y winwydden, megys Cymdeithas Winllanol yr Afon Hunter, yr hon sydd yn gweithredu ar gynllun ëang. Ond y prif faes-gnydau yn bresennol ydynt, gwenith, ŷd India, a haidd. Y mae y tymmor hau yn dechreu yn Mawrth, ac yn parhau hyd Fehefin; a’r cynauaf o Dachwedd hyd Ionawr. Y mae y dull o fedi yn edrych yn chwithig i ni: torir pen yr ŷd gyda chan lleied o’r gwelltyn i’w ganlyn ag a f’o yn ddigon i’w rwymo yn “eifr” neu loffion—nid yn ysgubau. Nid ystyrir gwellt yn werth dim! Ni roddir dim gwrtaith i’r tir, ond yn unig i erddi a gwinllanoedd. Heuir ŷd India yn Hydref a Thachwedd. Defnyddir ef yn benaf i borthi ceffylau, a medir ef yn Mai. Y mae pob dyn ar ei farch yma. Y mae yma rywiogaeth ragorol o geffylau cyfrwy, ond ychen sydd yn llafurio. Heuir haidd yn Mehefin. Fel y dywedwyd o’r blaen, plenir pytatws trwy yr holl flwyddyn; ond y rhai a roddir i lawr yn Rhagfyr, Ionawr, Ebrill, Mai, a Mehefin, a ffynant oreu. Heuir pŷs, wynwyn, a maip gerddi, bob amser ar y flwyddyn. Tobacco a gynnyrchir mewn ambell fan, ac y mae yn llwyddo yn dda. Yn y rhanau gogleddol o’r wlad, dechreuir tyfu cottwm (cotton), pytatws-melus, yams (gwreiddyn a ddefnyddir fel pytatws), saeth-wraidd, (arrow-root) a llîn New Zealand. Yn yr ynys hòno y mae y planigyn olaf yn gorchuddio y wlad fel chwyn, ac ni wneir dim defnydd o hono. Am “gêr hwsmonaeth” y tyddynwr Awstralaidd, gellir sylwi mai celfi hynod o “gartrefol” ydynt. Ystyrir aradr bren yn amgenach i droi “mewn gwraidd a bonion” na’r aradr haiarn fwyaf celfydd a wnaed erioed yn Scotland, Lloegr, neu Llansantsiôr. Crybwyllir hyn i’r dyben o rybuddio yr ymfudwr rhag myned i gôst a thrafferth afreidiol. Y mae rhai wedi cludo erydr ac ogau, &c., allan gyda hwynt; ac er bod y celfi hyny, mewn rhai amgylchiadau, wedi cymeryd y gwobrau uchaf mewn arddangosfeydd amaethyddol yn Lloegr, nid oeddynt ond testunau chwerthin “tros y dwfr.” “Pob gwlad yn ei harfer.” Yn ein gwlad ni, oddigerth mewn ambell ardal fynyddig neu forfaol, nid oes dim yn cael ei gyfrif yn fwy anhebgorol i driniaeth dda na bod tir wedi ei gau i mewn â gwrychoedd clyd a hardd, ac edrychir hyd yn nod ar waliau ceryg o amgylch meusydd fel pethau hynod o anolygus; ond nid oes na gwrych, na chlawdd, na magwyr yn Awstralia, mwy nag yn America—dim ond clwydi (hurdles) a chledrau wedi eu morteisio i byst sythion o’r rhisglyn llinynog, rhisglyn haiarn, molwydd, neu y dderwen-goedwigol. Wrth glirio tir i’w lafurio, codir y coed o’r gwraidd, defnyddir yr hyn a f’o yn anghenrheidiol yn gauwydd, a llosgir y gweddill, gan nad yw o ddim gwerth, neu yn hytrach nas gellir ei ddwyn i farchnad. |
Although our aim is chiefly to follow the Western Highway, we take here the north-western road, in order to see Windsor, another town in county Cumberland, on the southern branch of the Hawkesbury. This place is thirty-five miles from Sydney. The river is navigable to ships of two hundred tons four miles higher than Windsor. The town is built on a hillock above the river, looking over a pleasant piece of country, and lands under splendid cultivation. There are many buildings in the town, and communication with the capital is maintained by daily coaches running on a good road. The farms here are not large either. Most of the colony’s soil is rather light, but it is remarkably productive, apart from the occasional very dry season, when everything completely fails. Many raise wheat on the same land for eight or ten years in succession, and harvest from twelve to fifteen pecks an acre. Indian cornxvi often yields twenty pecks an acre, but it is reckoned to weaken the soil. Barley is fairly successful, but oats fail. On fairly cold land, potatoes produce from four to five tons an acre, and onions ten tons. The grape vine, as mentioned already, thrives wonderfully, and plenty of plants are available for nothing in the botanic gardens in Sydney. There is no doubt that Australia will soon be one of the most famous countries in the world for wine. Various societies have been formed already to encourage the cultivation of the vine, such as the Hunter River Viticultural Society, which operates on a broad plan. But the chief field-crops at present are, wheat, Indian corn, and barley. The sowing season begins in March, and continues till June; and the harvest from November till January. The method of reaping looks strange to us: the head of the corn is cut with as little of the stalk attached as may be enough to tie it in stooks or bundles of gleanings—not in sheaves. Straw is considered worthless! No manure is put on the land, only on the gardens and vineyards. Indian corn is sown in October and November. It is used chiefly to feed horses, and is harvested in May. Every man is on his mount here. There is an excellent breed of saddle-horse here, but oxen are used for work. Barley is sown in June. As previously stated, potatoes are planted throughout the year; but those planted in December, January, April, May, and June, do best. Peas, onions, and garden turnips, are sown at all times of the year. Tobacco is grown here and there, and grows well. In the northern parts of the country, cotton, sweet potatoes, yams (a tuber used like potatoes), arrowroot and New Zealand flax are beginning to be grown. The last plant grows in that island like weeds, and no use is made of it. Of the tools of husbandry used in Australia, it may be noted that they are singularly homely. A wooden plough is considered superior for turning in “root and branch” than the most ingenious iron plough ever made in Scotland, England, or St. George.xvii We mention this in order to warn the emigrant against going to needless expense and trouble. Some have taken ploughs and harrows out with them; and although these tools, in some circumstances, have won the highest prizes in English agricultural exhibitions, they are merely subjects of laughter “over the water.” “Each country to its customs.” In our country, outside of a few mountainous or marshy districts, nothing is counted more indispensable to good cultivation than that land be closed in with pretty, cosy hedges, and even stone walls around fields are regarded as uncommonly ugly; but there is neither hedge, nor dike, nor wall in Australia, any more than in America—only hurdles and rails mortised to upright posts of stringybark, ironbark, gum, or forest oak. In clearing the land for cultivation, the trees are lifted from the roots, as much as may be needed is used for fencing, and the rest is burnt, since it is of no value, or rather it cannot be carried to market. |
|
1 Felly y dywed Melville, ond ei bod yn rhyw ychydig pellach gyda’r dwfr. Deunaw milltir, medd Earp; un milltir ar bymtheg, medd Chambers. Y mae Melville, modd bynag, yn uwch awdurdod ar faterion daearyddol nag un o’r ddau arall; ac wedi teithio y ffordd ei hun. 2 Math o frethyn wedi ei wau yn wyrog, ac a elwir felly oblegid ei fod yn cael ei wau ar y cyntaf yn Nyffryn Tweed, yn yr Alban, yn benaf yn Galashiels. 3 “Martin’s Australia or New Holland.” |
1 So says Melville, but it is some few miles further by water. Eighteen miles, says Earp; sixteen miles, says Chambers. Melville, however, is a higher authority on geographical matters than either of the other two; and he has travelled the road himself. 2 A kind of cloth woven diagonally, and so called because it was first woven in the Tweed Valley, in Scotland, chiefly in Galashiels. 3 “Martin’s Australia or New Holland.” |
|
xvi Maize. xvii A village near Abergele, in Denbighshire. |