Free Web Hosting by Netfirms
 Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms


The content of this page,
and of the entire "Old Welsh Books with English Translations" website
is, save where prior right apply,
Copyright © John Bear.

Home        Contents        Previous        Next


Wedi ysgrifenu yr erthygl ragflaenol, bu yr awdwr mor ffodus a chyfarfod yn ddamweiniol â Sais cyfrifol o swydd Derby, llysieuwr proffesedig a naturiaethwr, yr hwn a fu yn teithio llawer yn Awstralia rai blyneddau yn ol: a chan fod y boneddwr hwn yn sylwedydd craff, yn ymchwiliwr manwl, ac yn ddyn yn meddu gwybodaeth helaeth, cymerodd yr ymddyddan canlynol le rhyngddynt:—

After writing the foregoing article, the author was fortunate enough to meet by chance a reputable Englishman from Derbyshire, a professional botanist and naturalist, who travelled a great deal in Australia several years ago: and as this gentleman was a keen observer, a meticulous investigator, and a man possessed of abundant knowledge, the following conversation took place between them:—

“G. A oes llawer o dir da yn Awstralia?
A. Oes, yn agos i’r môr, er bod yr holl ganoldir yn ddiffeithwch anghyfanneddol. Y mae llawer o honi yn wlad dda odiaeth, er nad yw ei thyfedigaeth mor oludog, mae’n wir, a’r hyn a welais fy hun mewn rhai parthau eraill o’r byd, megys yn Neheubarth America.

“Q. Is there much good land in Australia?
A. Yes, near the sea, although the entire inland region is an uninhabited desert. Much of it is excellent country, though its vegetation, it is true, is not as rich as that I have seen for myself in several other parts of the world, such as North America.

G. A welsoch chwi yn Awstralia olygfeydd mor ffrwythlawn a godidog ag a ganfyddwn ni yma?1
A. Do, llawn cystal a’r dyffryn ardderchog yna, a golygu ei ffrwythlonrwydd; heb son am goedydd talach, a mynyddoedd uwch i fawreddu yr olygfa yno.

Q. Did you see in Australia scenery as fertile and splendid as that which we see here?1
A. Yes, fully as good as that superb valley, as regards its fertility; not to mention taller trees, and higher mountains to glorify the scenery there.

G. Pa faint o Awstralia Ddeheuol a ystyriwch yn ddiffrwyth?
A. Dichon fod dwy ran o dair o’r wlad hòno naill ai yn hollol ddiffrwyth, neu yn gwbl ddiwerth i’r sefydlwr. Er hyny y mae yno ddigonedd o dir ffrwythlawn i gynnal poblogaeth annhraethol lïosocach nag a gynnelir yn Mrydain.

Q. How much of South Australia do you consider infertile?
A. Perhaps two thirds of that country is either wholly barren, or quite worthless to the settlers. Nevertheless there is ample fertile land to support a much greater population than is supported in Britain.

G. Pa beth sydd yn gwneyd cymaint yn ddiffrwyth?
A. Sychder yr hinsawdd a natur y tir. Y mae yno lawer iawn o dywottir sychlyd, a pheth craig. Ond y mae y rhan fwyaf wedi ei orchuddio â scrwb.

Q. What makes so much land infertile?
A. The dry climate and the nature of the land. There is a great deal of sandy desert, with some rock. But the greater part is covered with scrub.

G. I ba beth y gallem gyffelybu y scrwb yma?
A. I fyrddiynau o berthi isel yn ymledu ac yn ymddyrysu yn eu gilydd yn mhob cyfeiriad dros gannoedd o filltiroedd o wlad. Bum yn teithio ugeiniau o filltiroedd ar hyd scrwb, ac yn aml yn gorfod tori fy ffordd trwyddo â chyllell goed.

Q. To what can we liken this “scrub”?
A. To a multitude of low bushes spreading and entangling each other in all directions over hundreds of miles of land. I have travelled scores of miles through scrub, and often had to cut my way through with a machete.

G. Pa blanigion a gyfansoddant y scrwb?
A. Y mae yn cael ei wneyd i fyny gan mwyaf o rywiogaeth gorachaidd o’r eucalyptus, a math o fanwydd a elwir yr epacris, rhywiogaeth fechan o’r myrtwydd, darn debyg i’n grug ni, ac yn hynod o hardd pan fo yn ei flodau cochion a gwynion.

Q. Which plants make up the scrub?
A. It is made up mostly of a dwarf species of the eucalyptus, and a kind of tiny bush called the epacris, a small species of myrtle, somewhat like our heather, and remarkably beautiful when its red and white flowers bloom.

G. Oni ellid dwyn y tiroedd hyn i driniaeth drwy arloesi y scrwb?
A. Na ellid, oblegid ar sychdir diwerth y mae yn tyfu.

Q. Could not these lands be brought under cultivation by clearing the scrub?
A. No, because it grows on dry, worthless land.

G. I ba beth ynte y rhoddir y scrwb ar dân?
A. I ddinystrio y myrddiynau o bryfed poenydiol a fegir ac a lochesir ynddo. Neu y mae yn cymeryd tân yn ddamweiniol wrth losgi y porfëydd. Gwelais lawer gwaith leiniau o fflam yn ymdaenu dros gannoedd o filltiroedd ysgwar, ac unwaith goedwig ardderchog yn ffaglu i benau y mynyddoedd. Nid oes, mewn rhai parthau o’r wlad, braidd bren heb fwy neu lai o ôl tân arno.

Q. To what purpose then is the scrub set on fire?
A. To destroy the multitudes of troublesome vermin that breed and shelter in it. Or it catches fire accidentally when the pastures are burnt. Many times I have seen lines of flame spreading over hundreds of square miles, and once a magnificent forest blazing to the mountain tops. In some of parts of the country, there is hardly a tree without some trace of fire on it.

G. I ba ddyben y llosgir y porfëydd?
A. I wneyd iddynt dewychu. Ar ol y tymmor sych y mae yr holl wlad yn debyg i soflydd Lloegr ar ol y cynauaf.

Q. To what end are the pastures burnt?
A. To thicken them. After the dry season the whole country is like the stubble of England after the harvest.

G. Wrth son am goedwigoedd, a gyfarfuasoch chwi â rhai o fforestwydd Lloegr yn tyfu yno?
A. Naddo, er fy holl ymchwil, â chymaint ag un pren o haniad Brytanaidd. Y mae yno rai rhywiogaethau o’r ffynidwydd; ond ni cheir yr un rhywiogaethau yn ein gwlad ni. Eucalyptus yw y genedledd lïosocaf yno. Nid oes dim dail arnynt ond yn unig pan f’ont yn bur ieuainc, ond y mae math o gonion gleision arnynt trwy’r flwyddyn, yr hyn a barodd i rai gamddywedyd fod coedydd Awstralia bob amser mewn dail.

Q. Speaking of forests, did you find any of the forest trees of England growing there?
A. No, despite all my searching, not so much as a single tree of British provenance. There are several species of pine-tree; but the same species are not found in our country. Eucalyptus is the most prolific genus there. There are no leaves on them except when they are very young, but they have a kind of green cone on them throughout the year, which has caused some to report incorrectly that Australian trees are always in leaf.

G. A oes yn Awstralia goed da at adeiladu a gwneyd dodrefn?
A. Oes, megys y ‘rhisglyn llinynog,’ a chedrwydd, agos cystal a mahogany yr India Orllewinol. Y mae yr olaf, nid yn unig yn hynod o barhaus, ond yn meddu lliw tywyll prydferth. Y mae y molwydd yn goed da iawn.

Q. Is there good timber in Australia for building and making furniture?
A. Yes, such as the “stringybark,’ and cedars, almost as good as the mahogany of the West Indies. The latter is not only remarkably durable, but has a beautiful dark colour. The gum-trees make very good wood.

G. A oes rhywbeth godidog yn llysieuaeth Awstralia?
A. Oes; y mae yno lïosogrwydd mawr o’r llysiau prydferthaf, ac y mae y blodau gwylltion yn dra harddwych. Ond nid oes yno ddim o faes-flodau Prydain, na briallen na llygad y dydd. Yr oedd boneddiges o’m cydnabod yn ysgrifenu oddiyno yn ddiweddar, ei bod wedi rhoi dau swllt yr wns am hâd llygaid y dydd, ‘i gofio yr hen wlad,’ a’i bod yn cael digon o waith eu cadw yn fyw.

Q. Is there anything of note amongst the flora of Australia?
A. Yes; there is a multitude of the most beautiful plants, and the wildflowers are quite gorgeous. But there are none of the meadow flowers of Britain, neither primrose nor daisy. A lady of my acquaintance wrote from there recently, that she had paid two shillings an ounce for daisy seed, “to remind me of the old country,” and it was a good deal of work for her to keep them alive.

G. O ba beth y mae porfëydd Awstralia yn gynnwysedig?
A. Wrth natur y maent i gyd yn gynnwysedig o laswellt y cangarŵ, yr hwn a ddesgrifir fel yn hynod o deneu, am ei fod yn tyfu yn dyffiau ystoliog, heb byth ffurfio tywarchen, ond gadael tyllau noethion rhwng y clympiau. Er hyny, y mae yn hynod o faethol i bob anifel porthiannus.

Q. Of what do the Australian pastures consist?
A. In its natural state it consists entirely of kangaroo grass, which is described as uncommonly thin, as it grows in tussocks, never forming turf, but leaving bare spaces between the clumps. Despite this, it is remarkably nourishing for all grazing animals.

G. Oni ellid hau gwelltydd Brytanaidd yno gyda llawer o fantais?
A. Nid ydynt yn llwyddo yno yn gyffredin, oddigerth mewn dolydd isel, neu diroedd y gellir eu hireiddio yn dda, yr hyn sydd yn annichonadwy ond mewn rhyw ychydig iawn o lanerchi, o herwydd sychder yr hinsawdd, a bod yr afonydd yn rhedeg gan mwyaf rhwng ceulenydd uchel; neu, mewn geiriau eraill, fod gwelyau afonydd Awstralia, gydâg ychydig iawn o eithriadau, yn rhy ddyfnion i ganiatäu iddynt ddyfrhau gweirgloddiau dyffrynol, oddigerth ar orlifiad, neu drwy alw i mewn gymhorth peiriannol. Ond dylwn grybwyll fod clofer gwỳn yn ffynu yn bur dda mewn rhai manau.

Q. Could British grasses not be sown there to great advantage?
A. In general they do not thrive there, except in low dales, or land that can be well irrigated, which is possible only in a very few places, due to the dry climate, and the fact that the rivers flow between high banks; or, in other words, that the beds of Australian rivers, with very few exceptions, are too deep to permit the irrigation of valley meadows, except when they overflow, or by calling in mechanical aid. But I should mention that white clover grows very well in some places.

G. Os yw yr holl wlad yn cael ei chrino fel soflydd cynauaf yn ystod y tymmor sych, yn mha le y mae yr anifeiliaid yn cael porthiant?
A. Gellir cynauafu glaswellt y cangarŵ fel gwair llesol; ond y maent yn gyffredin yn ei bori oddiar ei draed yn rheibus pan fo cyn grined a gwellt gwenith o ysgubor.

Q. If the whole country is dried up like harvest stubble during the dry season, from where do the animals get their feed?
A. Kangaroo grass can be harvested as wholesome hay; but they generally browse it at the base even when it is as dry as barn straw.

G. A ydych chwi yn barnu ei bod yn wlad fanteisiol i borthi anifeiliaid â’r hyn a alwn yn gnydau gleision?
A. Nac wyf mewn un modd, ond yn union i’r gwrthwyneb. Y mae y maip yno naill ai yn ffaelu yn hollol, neu yn troi allan yn seilion iawn hyd yn nod mewn gerddi.

Q. Do you reckon it to be a good country for feeding animals what we call “green crops”?
A. Not at all, quite the contrary. Turnips either fail altogether there, or turn out very poorly even in gardens.

G. A ydyw hi yn wlad dda i lafurio?
A. Y mae rhai parthau yn dwyn cnydau toreithiog o ŷd.

Q. Is it a good country for cultivation?
A. Some parts bear abundant crops of corn.

G. A ydyw y cnydau yn dyoddef llawer oddiwrth sychder?
A. O! nac ydynt, am eu bod yn wastad naill ai yn addfed i’r cryman, neu wedi eu cael i mewn cyn y tymmor sychaf.

Q. Do the crops suffer much from the dry climate?
A. Oh! no, because they are always either ripe for the scythe, or already brought in before the driest season.

G. A fydd y cnydau yno weithiau yn cael eu hanmharu gan ‘gafod,’ deifiad, pryf, neu fellni?
A. Ni welais ddim o’r fath erioed yno: ac yr wyf yn credu bod sychni a phuredd yr awyr yn gwneyd y fath aflwydd yn annichonadwy.

Q. Are the crops sometimes damaged there by mildew, blast, pest, or blight?
A. I never saw such a thing there: and I believe that the dry climate and purity of the air make such misfortunes impossible.

G. A fydd locustiaid weithiau yn eu hanrheithio?
A. Ni ddaethum o hyd i gymaint ag un locust o fewn y wlad; ond wedi dychwelyd adref, derbyniais lythyr oddiwrth gyfaill yn Awstralia, yn crybwyll am ymweliad haid o locustiaid â’r gymydogaeth hòno, ac yn ychwanegu eu bod yn hulio holl barwydydd y tŷ, a’u bod yn eu hysgubo allan yn dryliau. Rhaid mai ymwelwyr hynod o ddyeithr oeddynt.

Q. Do locusts sometimes attack them?
A. I never came across a single locust in the country; but after returning home, I received a letter from a friend in Australia, mentioning the visit of a swarm of locusts to that neighbourhood, and adding that they completely covered the walls of the house, and they were sweeping them out in piles. They must have been very strange visitors.

G. A ydych chwi yn barnu ei bod yn wlad dda i ddybenion garddwriaethol?
A. Y mae braidd yn rhy sych i’r garddwr lwyddo, oddigerth ar lanau yr afonydd, lle y mae y gerddi yn edrych yn dda; ond planigion trosglwyddedig o wledydd cynhes neu drofanol sydd yn llwyddo oreu, megys eurefyll (orange trees), gwinwydd, eirin gwlanog, &c. Y mae holl gynnyrchion tai brwd gyda ni yn ffynu yn dda yno yn yr awyr agored. Cludais yno fy hun amryw fathau o goed gwaliau tyner, y rhai y mae yn rhaid i ni eu cysgodi yn Lloegr rhag rhew nos, a daethant ymlaen yn rhagorol.

Q. Do you judge it to be a good country for gardening purposes?
A. It is almost too dry for the gardener to succeed, except on the riverbanks, where the gardens look well; but plants introduced from warm or tropical lands thrive best, such as orange trees, vines, peaches, &c. All the produce of our hothouses flourishes in the open air there. I transported several kinds of tender wall-trees there myself, which we in England must protect from night frosts, and they came on capitally.

G. A oes dim rhew ac eira yn Awstralia?
A. Ni welais erioed eira yno ond ar leoedd uchel iawn; ond gwelais lawer gwaith gèn baryg bore yn gorwedd ar leoedd lled oernoeth. Gellwch gredu mai prin y gellid ei alw yn lasrew, gan nad yw yn anmharu dim ar blanigion trofannol.

Q. Is there any frost and snow in Australia?
A. I never saw snow there except in very high places; but I saw many times a layer of morning frost lying on partly exposed places. You can be sure that it could scarcely be called black frost, for it does no harm to tropical plants.

G. Tybygwn nad ydych yn ystyried Awstralia mor gyfaddas i’r garddwr i godi y fath gnydau ag a dyfai efe yn Lloegr?
A. Nac ydyw, ar y cyfan. Er eglurhad, nid yw pytatws, er eu bod yn cael eu planu a’u codi yno bob mis trwy y flwyddyn, yn dyfod ymlaen yn llwyddiannus, ac am hyny y dygir cymaint o honynt yno o wlad Van Diemen, lle y mae yr hinsawdd yn oerach. Y mae pys gleision i’w cael yno trwy y flwyddyn, ond nid ydynt byth mor dda ag yn y wlad hon. Nid yw afalau yn tyfu yn dda yno, tra y mae eirin Mair (gooseberries), a grawn Corinth (currants), yn cwbl ffaelu.

Q. I suppose you do not consider Australia as suitable for the gardener to raise the kind of crops he grows in England?
A. No, on the whole. For example, potatoes, though they are planted and lifted every month throughout the year there, do not come on successfully, and it is for that reason that so many of them are brought there from Van Diemen’s land, where the climate is colder. Green peas are available there throughout the year, but they are never as good as in this country. Apples do not grow well there, while gooseberries, and currants, fail altogether.

G. A fydd yno gawodydd trymion o genllysg weithiau?
A. Ni welais erioed yno y fath genllysg dystrywiol ag a syrthiant yn aml yn Lloegr; nis gwn iddynt erioed niweidio y cnydau tyneraf, er eu bod cyn frased a phys pan ddisgynont a’r daranau.

Q. Are there showers of hail there sometimes?
A. I never saw there such destructive hail as often falls in England; I do not know of it ever damaging the tenderest crops, though the stones are as fat as peas when they fall in thunderstorms.

G. A fydd ystormydd mawr o fellt a tharanau yn dygwydd yno ar amserau?
A. Clywais daranau llawer trymach yn Lloegr. Nid wyf yn meddwl fod y mellt yno mor arswydus a pheryglus.

Q. And do great thunderstorms occur there at times?
A. I have heard much heavier thunder in England. I do not think the lightning there is as dreadful and dangerous.

G. A ydyw y wlad yn dyoddef llawer gan sychder?
A. Y mae Deheubarth Cymru Newydd yn goddef mwy nag un o’r trefedigaethau eraill. Y mae llawer mwy o wlaw yn disgyn yn Awstralia Ddeheuol a Phorth Phylip.

Q. Does the country suffer much from drought?
A. New South Wales suffers more than any of the other colonies. Much more rain falls in South Australia and Port Phillip.

G. A ydych chwi yn ei hystyried yn wlad o hinsawdd dda?
A. Nid oes, fe allai, hinsawdd iachach neu hyfrytach yn y byd.

Q. Do you consider it a land of good climate?
A. There is, perhaps, no healthier nor more pleasant a climate in the world.

G. I ba fath o gyfansoddiadau y mae yn rhagori ar y wlad hon?
A. I ddynion nychlyd, byr eu gwynt, pesychlyd, a darfodedig. Y mae yr awyr yno yn tueddu yn fawr i’w hiachâu, i adnerthu eu natur, ac estyn eu hoes.

Q. For what sort of constitutions is it superior to this country?
A. For the sickly, the short of wind, those with a cough, and the consumptive. The air there tends greatly to heal them, to restore there strength, and to extend their lives.

G. A oes yno ddim tymmorau afiachus?
A. Nac oes; y mae yr hin yno yn llawer mwy cyson neu reolaidd nag yw yma, a’r tywydd yn hyfryd trwy yr holl flwyddyn. Y mae gauaf Awstralia yn debyg i dywydd Mai gyda ni. Y mae yn wir fod gwres yr haf yno yn codi i radd pur uchel; ond dyoddefais fwy oddiwrth frydaniaeth yn Lloegr na dim a brofais yn Awstralia. Yno y mae purdeb yr awyr, a bywiogrwydd yr awel, yn galluogi dyn i sefyll llawer mwy o wres nag y dichon ei oddef yma, lle y mae yr awyr wedi ei gorlwytho â chymaint o leithni a thawch, fel y mae tês haf yn hynod o foglyd, lluddfawr, a nychlyd.

Q. Are there any unhealthy seasons there?
A. No; the climate there is much more constant or regular than it is here, and the weather is pleasant all year long. The Australian winter is like the weather in our May. It is true that the summer heat there rises to very high degrees; but I have suffered more from heat in England than any I experienced in Australia. There the purity of the air, and the liveliness of the breeze, enable one to stand much greater heat than can be tolerated here, where the air is saturated with so much moisture and vapour, that the summer heat is uncommonly stifling, tiring and unwholesome.

G. A oes dim annymunol yn nhywydd Awstralia?
A. Oes; y gwynt poeth sydd yn chwythu oddiar y tywodydd craslyd yn y canoldir, o flaen y tymmor gwlawog, ac yn parhau weithiau am wythnos neu naw niwrnod olynol, ond yn fynychach ddim ond deuddydd neu dri.

Q. Is there anything disagreeable about the weather in Australia?
A. Yes; the hot wind that blows off the scorched sands of the interior, before the rainy season, and sometimes continues for a week or nine days in a row, but more often only two or three days.

G. A yw yn boeth iawn?
A. Ydyw; fel pe tybiech eich bod yn sefyll wrth enau ffwrn. Y me yn crino y cwbl o’i flaen; bûm yn edrych ar blanigyn perffaith las yn y boreu, ac yn ei rwbio yn ‘snisin’ rhwng fy nwylaw cyn nos.

Q. Is it very hot?
A. Yes; as if you were to imagine yourself standing by the mouth of a furnace. It withers everything before it; I have looked at a perfectly green plant in the morning, and been rubbing it like “snuff” between my hands before night.

G. A oes dim afiechyd a chlefydau yn Awstralia?
A. Pur ychydig; ond y mae llygad-glwyf a rhyddni yn lled gyffredin, ymhlith dyfodiaid yn enwedig.

Q. Is there any illness or disease in Australia?
A. Very little; but ophthalmia and diarrhoea are fairly common, especially among newcomers.

G. Pa beth sydd yn eu hachosi?
A. Yr arfer ddrwg o gysgu allan, bwyta gormod o ffrwythydd, ac yfed yn anghymedrol.”

Q. What causes them?
A. The bad habit of sleeping outdoors, eating too much fruit, and drinking immoderately.”

1   Golwg ar Ddyffryn Clwyd o ben un o fryniau Iâl.

1   A view on the Vale of Clwyd from one of the hills of Yale.

Home        Contents        Previous        Next

The content of this page,
and of the entire "Old Welsh Books with English Translations" website
is, save where prior right apply,
Copyright © John Bear.