 |
Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms |
|
|
|
AWSTRALIA A’R CLODDFEYDD AURPENNOD I.DESGRIFIAD CYFFREDINOL.Y mae Awstralasia yn cynnwys amryw ynysoedd mawrion, y benaf o ba rai, a’r fwyaf yn y byd, yw Awstralia, neu Dir y De. Adnabyddid hi gynt wrth yr enw Holland Newydd; ond yn awr, y mae yr enw hwn yn cael ei gyfyngu i’r rhan orllewinol o’r ynys, i’w gwahaniaethu oddiwrth Ddeheubarth Cymru Newydd. Y mae yr ynys fawr hon yn gorwedd rhwng 10° 42′ a 39° a 9′ o ledred deheuol, a 113° a 153° 47′ o hydred dwyreiniol. Môr India sydd yn golchi ei glenydd gogleddol a gorllewinol, yr Eigion Mawr Tawelog yn ymdreiglo ar ei hochr ddwyreiniol, a Môr y De yn ymestyn rhyngddi a’r pawl. Y mae yr ynys tua dwy fil (2000) o filltiroedd o hyd, o’r gorllewin i’r dwyrain; ac yn fil a saith gant (1,700) o filltiroedd o led, o Benrhyn Efrog, yn y gogledd, hyd Bentir Wilson yn y de, ac yn cynnwys rhyw dair miliwn (3,000,000) o filltiroedd ysgwâr, yn un darn cyfan o dir. Nid yw ond tua deng milltir a phedwar ugain (90) oddiwrth Papua, neu Guinea Newydd, a chant ac ugain (120) milltir o Wlad Van Diemen; mil a chant a hanner (1,150) o filltiroedd o Zealand Newydd; saith mil a phum cant (7,500) o filltiroedd o Benrhyn Gobaith Da; a phedair mil ar ddeg a phum cant (14,500) o filltiroedd o Loegr. |
AUSTRALIA AND THE GOLDFIELDSCHAPTER I.GENERAL DESCRIPTION.Australasia includes several large islands, the chief of which, and the largest in the world, is Australia, or the South Land. It was formerly known by the name “New Holland”; but now, this name is limited to the western part of the island, to distinguish it from New South Wales. This great island lies between 10° 42′ and 39° and 9′ of southern latitude, and 113° and 153° 47′ of eastern longitude. The Indian Ocean washes the northern and western shores, the Pacific Ocean rolls along its eastern side, and the Southern Ocean stretches between it and the pole. The island is about two thousand (2000) miles in length, from the west to the east; and one thousand, seven hundred (1,700) miles in width, from the Cape York, in the north, to Wilson’s Promontory in the south; it is some three million (3,000,000) square miles in area, and is one continuous piece of land. It is only about ninety (90) miles from “Papua”, or New Guinea, and a hundred and twenty (120) miles from Van Diemen’s Land; one thousand, one hundred and fifty (1,150) miles from New Zealand; seven thousand, five hundred (7,500) miles from the Cape of Good Hope; and fourteen thousand, five hundred (14,500) miles from England. |
|
Yn awr, tybiwn ein bod wedi cychwyn ar y fordaith fawr, yn y Great Britain os mynwch, neu ryw lefiathan arall a ddarperir i dramwyo yr eigion; wedi marchogaeth tonau heilltion y Werydd, cefnu ar y Penrhyn, a chroesi Môr ymchwyddol y De, ac yn canfod bryniau euraidd “Ophir” yn dechreu glasu o bell—y mae ein gobeithion cymysglyd yn ymloewi fel y mae y peiriant nerthol yn gweithio, yn ymdrechu, yn tuchan, ac yn rhincian am y porthladd dymunedig. O’r diwedd, yr ydym yn nesâu at oror Awstralia Orllewinol, a Sefydliad y Swan River, â’n llygaid anesmwyth yn rhedeg ar hyd y ceulenydd serth, tàl, a danneddog sydd yn ysgyrnygu ar y môr, o Bentir y Llewes hyd Angorfa y Brenin Sior, tua’r dwyrain; a thua’r gogledd, hyd y Pwynt Serth gyferbyn âg Ynys Dirk Hartog—y rhengau o fryniau isel a elwir y Darling Range yn eu hamddiffyn o’r tu cefn. Y mae y mynyddoedd hyn tua phymtheg neu ugain milltir o lan y môr. Ar y cyfan, y mae morlanau Awstralia yn debycach i ororau Affrica nag i un rhan arall o’r byd. Ond er nad yw ei harfordir wedi ei fylchu gan lawer o gilfachau, y mae yn cynnwys digon o angorfëydd cysgodol i lochesu llongyddiaeth gynnyddol y trefedigion. |
Now, let us suppose we have started out on the great voyage, in the “Great Britain”i if you wish, or some other leviathan fit to traverse the ocean; after riding the salty waves of the Atlantic, rounding the Cape, and crossing the swelling Southern Sea, to spy the golden hills of “Ophir” appearing in the distance—our muddled hopes clarifying as the powerful engine does its work, striving, groaning and creaking its way to the beckoning port. Finally, we approach the coast of Western Australia, and the Swan River Settlement, as our restless eyes sweep over the steep, high, jagged banks which bite into the sea, from Cape Leeuwin to King George’s Sound, in the east; and in the north, to Steep Point opposite Dirk Hartog’s Island—the rows of low hills called the Darling Range guarding them from behind. These mountains are about fifteen or twenty miles from the coast. On the whole, the shores of Australia are more like the coasts of Africa than any other part of the world. But though its coastline is not broken by many inlets, it possesses enough sheltered anchorages to harbour the settlers’ growing fleet. |
|
Ymhellach i’r dwyrain, y mae y glenydd yn cilio yn wysg eu cefnau i roi lle i’r môr gymeryd math o ysgubiad trofaog am amryw gannoedd o filltiroedd i ffurfio y ceugant mawr a elwir y Great Australian Bight. Yma nid oes dim i’w weled ond morfëydd isel, tywodlyd, diffrwyth, ac anghyfanneddol yn ymdaenu o’n blaen cyn belled a goror Awstralia Ddeheuol. Ond y mae yr olygfa yn cyfnewid fel yr ydym yn tynu at Dir Eyre—math o orynys yn gorwedd rhwng y Bight a Chilfach Spenser, ac yn cael ei therfynu tua’r gogledd gan gadwen o fryniau a elwir y Gawler Range. O’r tu blaen iddynt, canfyddwn fath o rosydd uchel yn ymlarieiddio i amrywiaeth hyfrydol o fryn a phant, ac yn ymagor i ddyffrynoedd dyfredig a ffrwythlawn tua’r môr. Ar lanau dwyreiniol y golff hwn hefyd, tuag ugain milltir i’r tir, y mae rhes o fryniau a elwir y Flinders yn rhedeg o’r golwg tua’r gogledd. Yr ydym yn gadael Gorynys Efrog, megys gwastadedd ëang wedi ei fritho â deadellau o ddefaid a thwmpathau grugog, o’r tu ol i ynys Kangaroo. Y mae yr ynys hon tua 95 milltir o hyd, a 23 o led, ac yn teilyngu mynydyn o sylw, o herwydd bod rhai ymfuwdwyr wedi sefydlu yma. Math o rosdir twmpathog yw canol y wlad, yn disgyn i lyniau heilltion. Y prif sefydle yw Kingscote, yn Nghilfach Napean, ar duedd y gogledd-ddwyrain. Y mae y trigolion yn byw ar bysgota, dal moch y môr, cadw defaid, a thrin tir; ac yn ymhyfrydu yn holl brydferthwch anian, ac yn iechyd a hoewder yr awyr buraf yn y byd. |
Further to the east, the coastline falls back, giving way to the sea, which takes a sweeping curve for several hundred miles to form the great gulf called the “Great Australian Bight”. There is nothing to be seen here but low, sandy, infertile, and desolate marshes stretching before us as far as the border with South Australia. But the scenery changes as we draw near Eyre Land—a kind of peninsula lying between the Bight and the Spencer Gulf, and bounded to the north by a chain of hills called the Gawler Range. In front of them, we can see a kind of high moorland softening into a pleasant alternation of hill and hollow, and opening into well-watered, fertile valleys towards the sea. On the eastern shores of this gulf as well, a series of hills called the “Flinders” runs north from our view, about twenty miles inland. We leave behind the Yorke Peninsula, like a broad plain dotted with flocks of sheep and heath-covered hillocks, to find Kangaroo Island. This island is about 95 miles long, and 23 wide, and deserves a moment’s notice, because some emigrants have settled here. The centre of the island is a kind of hilly moorland, descending to brackish pools. The main settlement is Kingscote, in Nepean Bay, on the north-eastern coast. The inhabitants get their living from fishing, catching dolphins, keeping sheep, and cultivating the land; and they enjoy all the beauty of nature, and the healthiness and vitality of the purest air in the world. |
|
Yr ydym bellach yn ngolwg Tiriogaeth Victoria, neu Borth Phylip, lle y cyferfydd miloedd o ymfydwyr o bob gwlad, gan ddwyn eu ceibiau, eu rhawiau, a’u crydau tua’r cloddfeydd aur. Y mae anian yma yn gwisgo gwedd mwy amrywiog nag yn un parth arall o Awstralia. Draw y canfyddwn drumiau y mynyddoedd Grampaidd a Phyreneaidd, wrth groesi safnau yr afonydd sydd yn rhychu eu bronau ac yn ffrwythloni eu godrau dyffrynog. Y mae yma ddigonedd o diroedd da rhagorol (heb eu beichio â rhenti a threthi trymion) i’r bugail a’r hwsmon llafurus gael bywiolaeth gysurus arnynt, a chasglu cyfoeth, a gadael y cloddfëydd aur yn llonydd. Tua’r dwyrain, gwelir penau pigynog yr Alpau Awstralaidd yn gwisgo eu coronau o eira oesol, ac yn dysgleirio yn nglesni digwmwl yr wybren. Y mae y mynyddoedd hyn yn sefyll tua 60 neu 70 milltir o lan y môr. Y brodorion a’u galwant Mynyddoedd Warragong. Y maent yn ffurfio cadwen o glogwyni dyrchafedig cyn uched arall a’r Wyddfa. Tuhwnt iddynt, i’r gogledd, y mae y Mynyddoedd Gleision a’r Liverpool Range. Er nad ydynt mor uchel, y maent yn hynod o serth a chreigiog, ac yn cael eu hollti yn agenfëydd anferth, yn gwahanu clogwyni aruthrol a gynnelir i fyny gan graig-furiau unionsyth, yn dringo allan o waelodion ceunentydd dychrynllyd, ac yn ymsythu mewn gorwychedd arswydus tua’r entrych. Rhyngddynt a’r môr, y mae dyffryndir coediog, a sodlau yspardunog y mynyddoedd yn tramwy trwyddo yma a thraw. Yn ngodrau y mynyddoedd hyn y mae y cloddfëydd aur sydd yn tynu cymaint o sylw y byd. Tu cefn iddynt y mae math o rosydd a gwaenydd uchel, yn fil neu ddwy o droedfeddi uwch na gwyneb y môr, yn ffurfio porfëydd defaid rhagorol, ond yn ymsuddo yn raddol tua chanol y wlad i wastadedd isel, syth, a diffaeth. |
We are now in sight of the Colony of Victoria, or Port Phillip, where thousands of emigrants from many lands come together, carrying their spades, picks and cradles to the goldfields. Here nature wears a more varied aspect than in any other part of Australia. Over there we can see the ridges of the Grampian and Pyrenees mountains, crossing the mouths of the rivers which etch their slopes and fertilize their valleyed feet. Here there is plenty of excellent land (unburdened by rents and heavy taxes) from which the shepherd and the industrious farmer can get a comfortable living, and accumulate wealth, leaving aside the goldfields. To the east, the sharp peaks of the Australian Alps can be seen, wearing their crowns of perpetual snow, and sparkling in the cloudless blue sky. These mountains are situated about 60 or 70 miles from the coast. The natives call them the Warragong Mountains. They form a chain of elevated crags twice as high as Snowdon.ii Beyond them, to the north, are the Blue Mountains and the Liverpool Range. Though not so high, they are remarkably steep and rocky, and split into huge fissures, separating prodigious cliffs held up by vertical walls of rock, rising from the bottoms of frightening ravines, and shooting up in dreadful splendour to the firmament. Between them and the sea, there are wooded lowlands, the spurred heels of the mountains passing through them here and there. At the feet of these mountains are the goldfields which draw so much of the world’s attention. Behind them are a kind of high moors and meadows, one or two thousand feet above sea-level, making excellent grazing land for sheep, but sinking gradually toward the centre of the country into a low, flat, desert plain. |
|
Nid oes yn Awstralia un mynydd tanllyd yn cynneu, ond y mae safnau llawer o losgfalau diffoddedig i’w cael yn y Liverpool Range, tua’r deheu, ar ochr orllewinol yr afon Glenelg. Y mae Mynydd Wingen yn dangos gradd uchel o boethni mewnol—pŷg mwnol yn ymferwi allan, ac ager brwmstanaidd yn dïanc drwy agenau y graig. Y mae yn amlwg fod yr elfen nerthol hòno, a fu unwaith yn codi y mynyddoedd hyn o’r gwraidd,—yn eu rhwygo yn lynoedd dyfnion, ac yn eu hollti i fyny yn greigiau fforchog, yn parhau i fudlosgi yn nghilfëydd y ffyrnau tanddaearol. Y mae y mynyddoedd hyn yn oludog o fwnau a metteloedd; megys, aur, copr, haiarn, plwm, ac alcan (tin), a meusydd gwerthfawr o lo yn gladdedig rhyngddynt a’r môr, yn enwedig yn nghymydogaethau Afon Hunter ac Afon Alarch; a chan fod yr holl fynyddoedd yn ymwasgu at lanau y môr, y mae eu cylfleusrwydd yn ychwanegu llawer at eu gwerth. Yn wir, cybelled ag y mae ymchwiliad eto yn cyrhaedd, y mae holl gyfoeth, ffrwytholrwydd, a phrydferthwch Awstralia wedi eu casglu gan natur at fin y môr, a’i holl gynnyrchion yn barod i’w cludo ymaith. Yn ol tystiolaeth Syr Thomas Mitchell, y Cadben Sturt, ac ymchwilwyr eraill, y mae perfedd y wlad yn fwy diffaeth o’r bron nag anial mawr Sahara, ac yn ymledu yn un gwastadedd ëangfawr, crasboeth a charegog, wedi ei godi yma ac acw yn lluwchfëydd o dywod, heb un llanerch glas yn unman, na llecyn o ddwfr i loewi ei wyneb llosgedig, oddigerth ambell gors o heli, yn cael ei lleibio yn wancus gan y tywottir sychedig oddiamgylch. Ac er bod Awstralia, ar y cyfan, yn dwyn arweddiad mwy cyfandirol nag un rhan o Ewrop, yn ofer y chwiliwyd, hyd yma, am yr afonydd cryfion, y rhaiadrau byddarol, y moroedd o ddyfroedd canoldirol, a’r ymherodraethau o goed cauadfrig ac anhygyrch sydd yn delweddu cyfandiroedd yr Hen Fyd a’r Newydd. Nid oes yn holl gefnwlad Awstrallia, o’r braidd, un corff parhaus o ddwfr croew teilwng o’r enw llyn; ond y mae yr holl gasgliadau o ddyfroedd croew canoldirol yn debycach i gronfeydd naturiol—yn cael eu gorlenwi ar wlaw, ac yn rhedeg yn hyspion ar sychder, neu yn troi yn gorsydd a mawnogydd siglenog. Nid yw y llỳn pedolog a nodir ar y map, i’r gogledd i Gilfach Spensere, fel Lake Torrens, ond siglen anferth o heli, weithiau bron yn sych, a phryd arall yn ymchwyddo dros ei glanau, ac yn ymarllwys yn gefnllif afonog i’r golff, gan gludo i lawr goedydd yn eu crynswth, â’r fath wmbredd o brysgwydd, ag a’i gwna yn debyg i wig nofiannol. Er hyny, y mae Llyn Alecsandrina, drwy yr hwn y mae yr Afon Murray yn rhedeg i’r môr, yn llain deg o ddwfr, tua 27 milltir o hyd a 23 milltir o led; ond yn rhy fâs i lestri mawr ei fordwyo, a’r cysylltiad rhyngddo a’r môr yn gul iawn a pheryglus. Y mae yn groew yn ei ben uchaf, ond yn troi yn hallt tua ’rddaear mwy môr. Y mae yn dal cysylltiad â chorff llai o ddwfr hallt a elwir Llyn Albert, ac â chainc hir o heli, a adnabyddir fel Llyn Coorong. Y mae y llyniau hyn yn tynu ein sylw oblegid eu hagosrwydd at, a’u cysylltiad â dinas Adelaide, prif dref Awstralia Ddeheuol, yr hon sydd yn sefyll ar ddau fryn o geryg calch, a ffrwd achlysurol y Torrens yn llifo rhyngddynt. |
There are no active volcanoes in Australia, but the craters of many extinct volcanoes are found in the Liverpool Range, to the south, on the western side of the river Glenelg. Mount Wingen shows a high degree of internal heat—mineral pitch boiling out, and sulphurous steam escaping through fissures in the rock. It is evident that that mighty element, which once raised these mountains from their roots,—rupturing them to form deep lakes, and cleaving them into broken rocks, continues to smoulder in the narrows of the subterranean furnaces. These mountains are rich in minerals and metals; such as, gold, copper, iron, lead, and tin, and valuable fields of coal are buried between them and the sea, especially in the neighbourhoods of the Hunter River and the Swan River; and because all the mountains press close to the coast, their accessibility adds greatly to their value. Indeed, as far as exploration has so far ascertained, all the wealth, fertility, and beauty of Australia has been collected by nature by the edge of the sea, with all its products ready to be transported away. According to the testimony of Sir Thomas Mitchell, Captain Sturt, and other explorers, the interior of the country is altogether more desolate than the great Sahara desert, and spreads out in one vast plain, blazing hot and rocky, lifted here and there into sand-dunes, with not a green glade anywhere, nor a patch of water to vitalize its scorched surface, apart from the occasional brackish bog, lapped up greedily by the arid sands around. And although Australia, on the whole, bears a more continental aspect than any part of Europe, in vain, so far, has been the search for the great rivers, the deafening falls, the seas of inland water, and the empires of close-topped and inaccessible woods which characterize the continents of the Old World and the New. There is in all the Australian hinterland scarcely any permanent body of fresh water deserving of the name “lake”; rather all the confluences of fresh water in the interior are more like natural reservoirs—overflowing with the rain, and running dry in drought, or turning into boggy swamps and marshes. The horseshoe-shaped lake marked on the map, to the north of Spencer Gulf, as “Lake Torrens”, is no more than a huge salt-water bog, sometimes almost dry, and at other times overflowing its banks, and emptying itself as a riverlike torrent into the gulf, carrying down whole trees, and such an abundance of brushwood, that it looks like a floating forest. Nonetheless, Lake Alexandrina, through which the River Murray flows to the sea, is a fine patch of water, about 27 miles long and 23 miles wide; though too shallow for large vessels to navigate, and its connection to the sea very narrow and treacherous. It is fresh at its higher end, but becomes brackish towards the sea. It is connected with a body of salt-water called Lake Albert, and with a long briny arm of the sea, known as Lake Coorong. These lakes command our attention on account of their proximity to, and connection with the city of Adelaide, the principal town of South Australia, which stands on two limestone hills, with the occasional stream of the Torrens flowing between them. |
|
Y mae rhan fawr o Awstralia (tumewn i’r trofanau) yn anial dïafonydd, ond y mae nifer mawr o ffrydiau ffrwythlonawl yn rhedeg o’r mynyddoedd desgrifiedig tua’r dwyrain a’r de. Y fwyaf o honynt oll yw yr Afon Murray, yr hon sydd yn tarddu ar lechwedd orllewinol yr Alpau Awstralaidd, yn rhedeg gan mwyaf o’i hynt tua’r gorllewin, ac yna yn troi i’r deheu ac yn ymarllwys i Forgant Encounter, ar ol taith o fil a dau cant (1,200) o filltiroedd,1 yn ystod yr hon y mae yn derbyn dyfroedd llïaws o ffrydiau teyrngedol, yn benaf casgliadau y Murrumbidgee, y Lachlan, a’r Darling. Ar ei hymuniad â’r Murrumbidgee, y mae tua thri chant a hanner (350) o droedfeddi o led, ac o ddeuddeg i ugain troedfedd o ddyfnder; ond islaw ei chydlifeiriad â’r Darling, y mae, mewn rhai manau, yn ddau cant a hanner (250) o latheni o led. Afon araf iawn yw, yn ymlithro o hanner milltir i filltir a thri chwarter yr awr, ac yn rhedeg rhwng ceulenydd uchel; ond, bryd arall, y mae y torlenydd yn cilio filltir neu ddwy i’r tir, ac yn gadael gwaelottir allwyfol (alluvial) ffrwythlawn ar ymyl y dwfr. Y mae rhan o’r Murray yn gyfaddas i agerfordwyaeth, ond y mae ei genau yn fâs a pheryglus. Prif afonydd yr oror ddwyreiniol yw y Shoalhaven, yr Hawkesbury, yr Hunter, yr Hastings, y McLeay, y Clarence, y Richmond, a’r Brisbane. Y mae yr Hunter yn ddau can’ (200) milltir o hyd, ac yn fordwyol â llongau bychain am 50 milltir i fyny i’r wlad. Y mae y Richmond yn fordwyol am 70 milltir. Ond y mae holl afonydd Awstralia yn ddarostyngedig i lifogydd disymwth, ac yn myned yn isel iawn ar sychder. Y mae eu ceinciau uchaf yn debycach i gornentydd achlysurol nag i ffrydiau tryflwyddol. Ar wlawogydd trymion, y maent yn chwyddo yn gefnllifoedd arswydus; ond ar hin sych, y maent yn debyg i gefnffyrdd caregog, yn troi yma ac acw trwy byllau o ddwfr sefyll; ac ar dymmorau o hir sychder, y mae eu rhedfëydd isaf yn debycach i gadwyni sarffog o lyniau llimpaidd, nag i afonydd o ddwfr rhedegog. Er nad yw y rhan breswyliedig o Awstralia yn wlad wedi ei dyfrhau yn dda (yn ol dychymyg Cymro, yr hwn sydd wedi ymgynnefino â’r fath radlonedd Ddwyfol o ddwfr gartref) tystir gan y rhai sydd wedi bod yn gwladychu dros flyneddau lawer yn y drefedigaeth, bod yno ddigon o’r “elfen fywydol” i gyfarfod pob gwir anghen. |
A great part of Australia (within the tropics) is a riverless desert, but a great many fertile streams run from the mountains described above to the east and the south. The greatest of them all is the River Murray, which arises on the western slopes of the Australian Alps, flows westward for most of its course, and then turns to the south and empties into Encounter Bay, after a journey of one thousand, two hundred miles,1 during which it receives the waters of a host of tributary streams, chiefly the confluences of the Murrumbidgee, the Lachlan, and the Darling. At its junction with the Murrumbidgee, it is about three hundred and fifty (350) feet wide, and from twelve to twenty feet deep; but below its confluence with the Darling, it is, in some places, two hundred and fifty (250) yards wide. It is a very slow river, creeping along at a rate of half a mile to a mile and three quarters an hour, and running between high banks; but, sometimes, the banks are cut away into the land for a mile or more, leaving a fertile alluvial bed beside the water. Part of the Murray is suitable for navigation by steamboat, but its mouth is shallow and dangerous. The principal rivers of the eastern seaboard are the Shoalhaven, the Hawkesbury, the Hunter, the Hastings, the McLeay, the Clarence, the Richmond, and the Brisbane. The Hunter is two hundred (200) miles long, and navigable by small vessels for 50 miles upstream. The Richmond is navigable for 70 miles. But all the rivers of Australia are subject to sudden flooding, and become very low in drought. Their higher reaches are more like intermittent brooks than perennial streams. With heavy rains, they swell in dreadful torrents; but in dry weather, they are like stony roads, winding here and there through pools of stagnant water; and in seasons of drought, their lower courses are more like serpentine chains of smooth lakes than rivers of running water. Although the settled part of Australia is not a well-watered land (to the eye of a Welshman, who is accustomed to a Divine blessing of water at home) those who have been settled in the colony for many years attest to there being enough of the “vital element” to meet every genuine need. |
|
1 Y mae ei hyd yn ymddibynu ar y tymmor. Yn ystod y tymmor sych, y mae ei cheinciau uchaf yn rhedeg yn hyspion am ddau cant neu dri o filltiroedd. Weithiau, y mae yn bymtheng mil (15,000) o filltiroedd o hyd. |
1 Its length depends on the season. During the dry season, its highest branches run dry for two or three hundred miles. Sometimes, it is fifteen thousand (15,000) miles in length. |
|
i An early iron-hulled steamer, in its day the biggest steamer in the world, which first put to sea in 1843. ii In Caernarvonshire, Wales’ highest mountain, 1,085m. |